Kontakt

Godziny przyjmowania stron i użytkowników

Dzieje Archiwum

Początki Archiwum Państwowego w Katowicach sięgają roku 1932, kiedy to wojewoda śląski Michał Grażyński podpisał Tymczasowy Regulamin Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. Organizację tej placówki powierzono historykowi i archiwiście ze Lwowa, dr. Michałowi Antonowowi. Archiwum w owym czasie działało, jako wewnętrzna komórka Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego. Dr M. Antonow kierował Archiwum do 1969 roku.

Zasób nowo powstałego Archiwum stanowiły: akta administracyjne Rejencji Opolskiej odnoszące się do województwa śląskiego, akta władz austriackich dotyczące Śląska Cieszyńskiego oraz akta instytucji polskich z okresu 1918-1922. Od drugiej połowy lat 30. do wybuchu II wojny światowej, starano się uzupełnić zasób poprzez zabezpieczanie i przejmowanie akt pruskich landratur, wydziałów powiatowych i inspektoratów szkolnych. W połowie września 1939 roku Archiwum przejęły niemieckie władze okupacyjne. Odtąd działało jako filia Archiwum Państwowego we Wrocławiu, aż do 1 kwietnia 1941 roku, kiedy to katowicka placówka otrzymała samodzielność jako Staatsarchiv Kattowitz podległe bezpośrednio władzom w Berlinie. Od połowy 1942 roku hitlerowcy rozpoczęli stopniową ewakuację akt archiwum katowickiego do zamków i klasztorów Opolszczyzny oraz w głąb Niemiec - spora część tych akt dotąd nie wróciła do Katowic.

Tuż po odzyskaniu niepodległości w 1945 roku reaktywowano działalność Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. Podstawowym zadaniem było wówczas scalanie rozproszonych i wywiezionych przez Niemców archiwaliów. Już na początku 1946 roku placówkę włączono do ogólnopolskiej sieci archiwów państwowych, jako Archiwum Państwowe w Katowicach, obejmujące swym zasięgiem ówczesne województwo śląsko-dąbrowskie. W 1950 roku utworzono 12 podległych mu Archiwów Powiatowych: w Będzinie, Bielsku-Białej, Bytomiu, Częstochowie, Gliwicach, Lublińcu, Niemodlinie, Opolu, Pszczynie, Raciborzu, Tarnowskich Górach i Zawierciu.

Na mocy dekretu o archiwach państwowych z 1951 roku nazwa katowickiej placówki uległa zmianie na Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Katowicach. Zlikwidowane zostały niektóre placówki (w Niemodlinie, Lublińcu i Zawierciu), w Cieszynie utworzono nowe Archiwum Powiatowe, nowo utworzone Wojewódzkie Archiwum w Opolu przejęło archiwa w Opolu i Raciborzu. Kolejne zmiany w sieci archiwów państwowych spowodowała reforma administracyjna i nowy podział terytorialny Polski w 1975 roku. Rok później zlikwidowano archiwa powiatowe, powołując na ich miejsce placówki terenowe i ekspozytury. Katowickie archiwum przejęło wtedy placówki terenowe archiwów: krakowskiego (Chrzanów, Oświęcim, Żywiec) i opolskiego (Racibórz).

Zgodnie z obowiązującą ustawą o archiwach i narodowym zasobie archiwalnym z 1983 roku, archiwum ponownie przemianowano na Archiwum Państwowe w Katowicach. Zmienił się jego zasięg - objęło województwa: katowickie i bielskie, a w latach 1989-1994 obejmowało także województwo częstochowskie.

W latach 1970-1996 funkcję dyrektora archiwum sprawował mgr Adam Kałuża. Dzięki jego staraniom w roku 1992 nastąpiła znacząca poprawa sytuacji lokalowej Archiwum Państwowego w Katowicach. Archiwum przyjęło na swą siedzibę budynki pokoszarowe w Katowicach - Wełnowcu. Stopniowo przeniesiono tam archiwalia z dotychczasowej siedziby w Urzędzie Wojewódzkim w Katowicach oraz z oddziałów borykających się z największymi kłopotami lokalowymi (Bytom, Będzin, Tarnowskie Góry, Chrzanów). Jednocześnie placówki te uległy likwidacji. Rozpoczęte przez dyrektora mgr A. Kałużę prace adaptacyjno-remontowe są kontynuowane przez obecnego dyrektora dr Zygmunta Partykę, który objął stanowisko w styczniu 1997 roku.

Po ostatnim podziale administracyjnym kraju Archiwum Państwowe w Katowicach obejmuje swym zasięgiem województwo śląskie (z wyjątkiem terenu dawnego województwa częstochowskiego, gdzie nadal funkcjonuje Archiwum Państwowe w Częstochowie) oraz niewielkie pograniczne obszary województwa małopolskiego.

Zasób

Archiwum Państwowe w Katowicach według stanu na dzień 31 grudnia 2003 r. posiada 2087 zespołów i zbiorów liczących 1 084 374 j.a., co stanowi 10 510,59 mb akt (bez oddziałów). Akta pochodzą z okresu od XIV wieku do czasów najnowszych. Na zawartość zasobu AP w Katowicach miał wpływ fakt, że dopiero w 1922 roku Katowice stały się stolicą województwa i dlatego starszych archiwaliów dotyczących tych terenów należy szukać we Wrocławiu, Opolu i Berlinie. Z okresu do 1922 roku ważną pozycję w zasobie zajmują materiały administracji państwowej szczebla powiatowego - (1815-1938), katowickie (1873-1922), lublinieckie, tarnogórskie; z okresu powstań i plebiscytu, niestety w niewielkiej części zachowały się akta: Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu (1920-1921), Naczelnej Rady Ludowej na Górnym Śląsku (1921-1922). Do najcenniejszych zespołów z okresu międzywojennego należą akta Sejmu Śląskiego (1922-1939), Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego (1922-1939) oraz akta starostw powiatowych. Stosunkowo licznie zachowały się akta władz i instytucji z okresu okupacji. Do najważniejszych z nich można zaliczyć: Rejencję Katowicką, Naczelne Prezydium w Katowicach, Zarząd Prowincjonalny Górnego Śląska, Główny Urząd Powierniczy Wschód, Urząd Powierniczy w Katowicach, akta Sądu Specjalnego w Katowicach oraz akta partii hitlerowskiej NSDAP Gauleitung OS Kattowitz wraz z kierownictwami powiatowymi. Z okresu Polski Ludowej natomiast wspomnieć należy o aktach Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego w Katowicach (1945-1950), Wojewódzkiej Rady Narodowej (1945-1950) oraz Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach (1950-1973). Cenne archiwalia znajdują się w zespołach miejskich: Będzina (1549-1944), Bytomia (1412-1945), Chorzowa (1853-1945), Katowic (1865-1949), Mysłowic (1590-1944), Tarnowskich Gór (1528-1944), Woźnik (1483-1943) i Lublińca (1411-1945). We wszystkich tych zespołach można znaleźć informacje dotyczące spraw wewnętrznych gminy, policji, mieszkańców itp.

Archiwum katowickie posiada najbogatszy w Polsce zbiór akt gospodarczych, spółek, koncernów, przedsiębiorstw, administracji przemysłowej oraz stowarzyszeń pracodawców i pracowników. Akta Górnośląskiego Urzędu Górniczego w Tarnowskich Górach z lat 1750-1864 informują o dawnym górnictwie tarnogórskim. Wielu interesujących informacji dostarczają akta Państwowej Inspekcji Górniczej w Królewskiej Hucie (1797-1922) oraz wszystkich innych urzędów i inspekcji, gdzie znajdują się materiały dotyczące podległych im zakładów.

W Archiwum Państwowym w Katowicach zachowała się dokumentacja urzędów hutniczych w: Królewskiej Hucie (1797-1870) i Strzybnicy (1784-1922). Temu ostatniemu podlegały założona w 1784 roku kopalnia rudy ołowiowej "Fryderyk" i huta o tej samej nazwie, powstała w 1786 roku.

Bogactwo informacji, nie tylko o przemyśle, zawierają akta m.in.: Generalnej Dyrekcji Henckla von Donnersmarcka w Tarnowskich Górach (1868-1944), Giesche SA w Katowicach (1765-1945), Zakładów Hohenlohego SA w Wełnowcu (1787-1944). Wiele informacji znajduje się w aktach gwarectw, a także w zespołach poszczególnych zakładów.

Materiały uzupełniające do dziejów górnośląskiego przemysłu mieszczą się w zespołach Górnośląskiej Spółki Brackiej (1857-1950) i Pszczyńskiego Bractwa Górniczego (1847-1940). Zawarte w nich materiały dotyczą problemów socjalnych górników i hutników. Wśród akt osób i rodzin na szczególną uwagę zasługuje Archiwum Książąt Hohenlohe-Ingelfingen z Koszęcina (1609-1945). Po 1989 roku AP w Katowicach przejęło dokumentację komitetów wojewódzkich Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Katowicach i Bielsku-Białej (w tym akta PPR I PPS). W zasobie znajdują się także Archiwum Zarządu Wojewódzkiego PSL w Katowicach oraz Rady Okręgowej Stronnictwa Demokratycznego w Katowicach.

Archiwum posiada także zbiór kartograficzny, w którym znajdują się liczne mapy topograficzne Śląska, Europy i różnych zakątków świata, w tym specjalistyczne wojskowe, geologiczne, ekonomiczne, demograficzne oraz plany miast. Przedstawiają one rozmieszczenie kopalń, plany szybów i pól górniczych. Poważna część zbioru pochodzi z zasobu Wyższego Urzędu Górniczego w Katowicach (1743) 1945-1976. Ponadto w zasobie AP Katowice znajdują się zbiory sfragistyczne, fotograficzne oraz materiałów ulotnych (plakatów i afiszy).

Teren działania

Archiwa i inne instytucje polskie i zagraniczne

Archiwa i inne instytucje polskie i zagraniczne przechowujące archiwalia z obszaru archiwum:

• Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach: fragmenty akt instytucji administracji państwowej, samorządowej, kościelnej, przedsiębiorstw i spuścizny osób fizycznych.
• Archiwum Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie, m.in.: NSDAP Kreisleitung w Katowicach (1937-1944), NSDAP Gauleitung O/Schlesien w Katowicach (1940-1944), Polizeiprasident u. Staatliche Polizeiverwaltung w Katowicach (1938-1944), Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Katowicach (1945-1952); sądy: specjalne karne: Katowice-Bytom (1945-1946), Katowice (1945-1946), Sosnowiec (1945-1946); okręgowe: Bytom, Katowice, Sosnowiec (1947-1949); powiatowe: Chrzanów (1950-1952), Olkusz (1950-1967); wojewódzki w Katowicach (1950-1957); Prokuratura Wojewódzka w Katowicach (1945-1950, 1954), prokuratury powiatowe: Będzin (1947), Bytom (1947-1949, 1967), Chorzów (1945-1950, 1964), Chrzanów (1950-1952, 1964), Mysłowice (1954), Olkusz (1950-1955, 1965), Sosnowiec (1946-1953, 1957), Zawiercie (1957).
• Biblioteka Śląska w Katowicach: fragmenty akt instytucji administracji państwowej, samorządowej, kościelnej, przedsiębiorstw i spuścizny osób fizycznych, m.in. Naczelna Rada Ludowa w Katowicach (1922), Sejm Śląski w Katowicach (1923-1927), Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych w Katowicach (1946-1950), Państwowa Wyższa Szkoła Muzyczna w Katowicach (1933-1955).
• Muzeum Górnośląskie w Bytomiu: fragment zbioru dokumentów b. Archiwum Miejskiego w Bytomiu (XVII), materiały ulotne z okresu plebiscytu na Górnym Śląsku (1919-1921).
• Muzeum Historii Miasta Katowic w Katowicach: fragmenty akt instytucji administracji państwowej, samorządowej, kościelnej, przedsiębiorstw i spuścizny osób fizycznych, m.in.: Karola Koźlika, Władysława Sali, Włodzimierza Stahla: zbiór fotografii Józefa Dańdy (1922-1939).
• Muzeum Śląskie w Katowicach: fragmenty akt instytucji administracji państwowej, samorządowej, kościelnej, przedsiębiorstw i spuścizny osób fizycznych.

Bibliografia

Przewodniki i informatory o zasobie:

1. Archiwalny Biuletyn Informacyjny. Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Stalinogrodzie [Katowicach] oraz jego oddziały terenowe i archiwa powiatowe. Warszawa 1955.

Inwentarze i przewodniki po zespołach:

2. Długajczyk E.: Inwentarz akt Naczelnej Rady Ludowej na Górnym Śląsku (1919) 1921-1922. Warszawa 1970.
3. Długajczyk E.: Inwentarz akt Sejmu Śląskiego 1922-1939. Warszawa-Łódź 1988.

Inne pomoce szczegółowe:

4. Druga wojna światowa 1939-1945. Informator o materiałach źródłowych przechowywanych w archiwach PRL. Warszawa 1972, s. 115-141, 157-159, 164-166.
5. Informator-katalog obejmujący archiwalną dokumentację techniczną i inną miasta Chorzowa przechowywaną w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Katowicach. Oprac. M. Gałuszka. Chorzów 1979.
6. Informator o materiałach statystycznych w archiwach państwowych 1939-1945. T. 1. Warszawa 1972, s. 74-90, 103-110, 141- 142.
7. Katalog inwentarzy archiwalnych. T. 1. Oprac. M. Pestkowska, H. Stebelska. Warszawa 1971, s. 183-202, 219-222, 226-228, 323-326. T. 2. Oprac. R. Piechota. Warszawa 1977, s. 45-50, 53-56, 76.
8. Krajewska H.: Polen-Osterreich vom 16. bis zum 20. Jahrhundert. Ein Dokumentenfuhrer. Warszawa 1995, s. 55.
9. Płaza S.: Źródła rękopiśmienne do dziejów wsi w Polsce feudalnej. Studium archiwoznawcze. Warszawa 1976, s. 63-69, 89-90, 114.
10. Rady narodowe w latach 1944-1950. Informator o materiałach źródłowych przechowywanych w archiwach PRL. Warszawa 1969.

Publikacje dotyczące działalności archiwum:

11. Antonów M.: Archiwa na Górnym Śląsku. Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. T. 3: 1948, nr 2, s. 582-587.
12. Antonów M.: Dwudziestopięciolecie Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach 1932-1957. Archeion. T. 28: 1958, s. 31-45.
13. Antonów M.: Informacja o Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Katowicach za lata 1959-1960. Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. T. 16: 1961, s. 307-309.
14. Antonów M.: Sprawozdanie z działalności Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach w roku 1958. Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. T. 14: 1959, nr 2, s. 261-263.
15. Antonów M.: Uwagi o losach archiwaliów górnośląskich w związku z ostatnią wojną. Katowice 1947.
16. Antonów M.: Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Katowicach w latach 1961-1964. Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. T. 20: 1965, nr 4, s. 647-650.
17. Antonów M.: Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Katowicach w latach 1949-1955. Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka. T. 11: 1956, nr 3, s. 501-504.
18. Długajczyk E., Falęcki T.: Archiwum Państwowe w Katowicach 1932-1997. Katowice 1997.
19. Staszków A.: Działalność niemieckiej służby archiwalnej w Katowicach w latach 1939-1945. Silesia Superior. Śląskie Zeszyty Humanistyczne. T. 1: 1994, s. 9-20.
20. Staszków A.: Dzieje Archiwum Miejskiego w Bytomiu. Szkice z dziejów Bytomia. Magazyn Bytomski. 1984, nr 6, s. 57-67.

Szczegółowe informacje o zasobie:

21. Aleksiun-Mądrzak N.: Materiały dotyczące historii Żydów w Polsce w latach 1945-1950 w archiwach wojewódzkich. Biuletyn ŻIH-u --Instytutu Naukowo-Badawczego w Polsce. 1994, nr 1-3, s. 153-155.
22. Antonów M.: Materiały do r. 1848 na Górnym Śląsku w Archiwum Państwowym w Katowicach. Archeion. T. 18: 1948, s. 43-44.
23. Antonów M.: Materiały źródłowe dziejów powstania styczniowego w archiwach państwowych województwa katowickiego. Archeion. T. 40: 1964, s. 15-21.
24. Antonów M.: Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Katowicach jako baza źródłowa dla badań historycznych. Zaranie Śląskie. T. 21: 1958, z. 3, s. 23-29.
25. Banduch R.: Plany miasta Katowic (od 1945 r.). W: Kronika Katowic. Katowice 1996, s. 107-117.
26. Banduch R.: Plany miast i osiedli Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego z okresu do 1945 roku w zbiorach Archiwum Państwowego w Katowicach. Zaranie Śląskie. 1984, z. 1-2, s. 119-132.
27. Banduch R.: Plany pól górniczych zgromadzone przez Kuratora Państwowych Pól Górniczych w Katowicach. Wiadomości Górnicze. T. 6: 1989, s. 140-141.
28. Banduch R., Greiner P.: Źródła kartograficzne do dziejów Bogucic (do 1924 roku). W: Parafia bogucicka. Tradycje i współczesność. Katowice 1994.
29. Boda-Krężel Z.: Materiały archiwalne dotyczące Polski Ludowej w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Katowicach. Zaranie Śląskie. 1962, z. 1a, s. 289-308.
30. Długajczyk E.: Kancelaria i pozostałość aktowa Policji Województwa Śląskiego (1922-1939). Archeion. T. 88: 1990, s. 23-46.
31. Głuszka M.: Materiały do dziejów śląskiego pożarnictwa w zbiorach Archiwum Państwowego w Katowicach. Muzealny Rocznik Pożarniczy. T. 4: 1993, s. 99-101.
32. Gałuszka M.: Materiały źródłowe do dziejów Katowic w zasobie Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach. Kronika Katowic. T. 1: 1984, s. 45-59.
33. Gałuszka M.: Źródła do dziejów Świętochłowic w zbiorach Archiwum Państwowego w Katowicach. Informator. Świętochłowice 1997.
34. Greiner P.: Górnośląskie mapy górnicze z lat 1567-1802. Kwartalnik Opolski. 1983, nr 2, s. 33-42.
35. Jaros J.: Materiały archiwalne do historii górnictwa w zbiorach Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach. Studia z Dziejów Górnictwa i Hutnictwa. 1957, z. 1, s. 465-478.
36. Jaros J.: Registratury i archiwa górnośląskich koncernów. Archeion. T. 30: 1959, s. 123-136.
37. Jedynak Z.: Najstarszy zachowany dokument dotyczący kościoła Wszystkich Świętych w Gliwicach. Rocznik Muzeum w Gliwicach. T. 7: 1991. T. 8: 1992, s. 403-405.
38. Kałuża A.: Zagadnienia środowiska naturalnego w zasobie archiwalnym w Archiwum Państwowym w Katowicach. Zeszyty Naukowe AGH w Krakowie. Sozologia i Sozotechnika. 1986, nr 24, s. 113-126.
39. Kowalska A.: Najstarsze księgi miejskie Bytomia i Tarnowskich Gór. Zaranie Śląskie. 1962, z. 3, s. 552-560.
40. Pampuch I.: Materiały archiwalne okresu okupacji niemieckiej na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim (1939-1945) w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Katowicach. Zaranie Śląskie. 1960, z. 1a, s. 200-205.
41. Poprawska S.: Kancelaria górnośląskich przedsiębiorstw przemysłowych do roku 1945. Warszawa 1972.
42. Poprawska S.: Materiały archiwalne do dziejów hutnictwa na Górnym Śląsku w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Stalinogrodzie /Katowicach/ i podległych mu archiwach. Archeion. T. 25: 1956, s. 321-336.
43. Staszków A.: Akta notariuszy w Chorzowie jako źródło do historii miasta i regionu. Archeion. T. 79: 1985, s. 217-227.
44. Staszków A.: Akta miasta Mysłowic. Archeion. T. 84: 1988, s. 53-68.
45. Staszków A.: Dokumenty pergaminowe nasze skarby, nasze dziedzictwo. W: Nowa Ziemia. Katowice 1994.
46. Stoksik J.: Siewierz i księstwo siewierskie w XVII-XVIII-wiecznych przekazach kartograficznych. W: Siewierz-Czeladź-Koziegłowy. Studia i materiały z dziejów Siewierza i księstwa siewierskiego. Pod red. F. Kiryka. Katowice 1994.