Kontakt

Godziny przyjmowania stron i użytkowników

Dzieje Archiwum

1 lutego 1952 roku, w następstwie dekretu o archiwach państwowych, rozpoczęło działalność Archiwum Państwowe w Cieszynie, włączone do ogólnopolskiej sieci archiwów państwowych i podległe Archiwum Państwowemu w Katowicach. Swoim zasięgiem objęło teren powiatu cieszyńskiego, jastrzębskiego i wodzisławskiego. Gromadzi i przechowuje materiały archiwalne wytworzone przez kancelarie książęce, akta administracji ogólnej, samorządowej i specjalnej, akta instytucji wymiaru sprawiedliwości, zbiory i spuścizny osób prywatnych, akta cechów i szkół, akta instytucji kredytowych, przedsiębiorstw i spółdzielczości, akta związków i stowarzyszeń - powstałe w przeszłości i współcześnie.

Od początku swojego istnienia Archiwum stanowiło istotną bazę źródłową do badań naukowych. W chwili swego powstania Archiwum przejęło dokumenty pergaminowe, księgi i akta powstałe w kancelarii książąt cieszyńskich pochodzących początkowo z rodziny Piastów (do roku 1653), a następnie panującej w Austrii rodziny Habsburgów, którzy zarządzali znaczną częścią Ziemi Cieszyńskiej przy pomocy aparatu urzędniczego, kierowanego przez dyrekcję Komory Cieszyńskiej z siedzibą na zamku w Cieszynie.

Od chwili powstania Oddziału najpoważniejszym utrudnieniem w pracy tej placówki był brak wystarczająco dużych i odpowiednio wyposażonych i zabezpieczonych magazynów archiwalnych. Kolejnym utrudnieniem były częste przeprowadzki akt do magazynów położonych w różnych częściach miasta. Początkowo Archiwum zajmowało pomieszczenia w budynku Muzeum w Cieszynie przy ul. T.Regera 6 oraz dodatkowe pomieszczenia magazynowe przy ul. Szerokiej i Trzech Braci. W roku 1994, w związku z przeprowadzanym remontem budynku Muzeum, Archiwum zostało tymczasowo przeprowadzone do budynku przy ul. Śrutarskiej 28. Następnie w 1999 roku została podjęta przez Władze Miasta decyzja o przekazaniu na potrzeby cieszyńskiego Archiwum części pomieszczeń w budynku Książnicy Cieszyńskiej przy ul. Menniczej 46. Po podpisaniu szczegółowych umów we wrześniu 2001 roku rozpoczęto przeprowadzkę całości zbiorów do nowej siedziby i tym samym sytuacja lokalowa uległa zasadniczej poprawie.

Zasób

Zbiory Oddziału w Cieszynie Archiwum Państwowego w Katowicach składają się z archiwaliów wytworzonych od XIV wieku do czasów współczesnych przez kancelarię książąt cieszyńskich, instytucje administracji ogólnej, samorządowej i specjalnej, instytucje wymiaru sprawiedliwości, cechy, szkoły, instytucje kredytowe, przedsiębiorstwa i spółdzielnie, stowarzyszenia i związki, firmy oraz dokumentacji pochodzącej ze zbiorów osób prywatnych.

Spuścizna po naszych przodkach uległa różnym próbom czasu i nie zawsze była pieczołowicie przechowywana. Niszczyły ją wojny, pożary i ludzka bezmyślność.

Na mocy decyzji zwierzchników cieszyńskich instytucji część archiwaliów wywieziono poza Śląsk Cieszyński. Jednak zachowane zbiory są dość bogate. Już od XIX w. interesowało się nimi liczne grono historyków i kronikarzy.

Śląsk Cieszyński ominęły skutki dwóch wojen światowych. Dziś Archiwum w Cieszynie stanowi ważną instytucję na mapie kulturalnej regionu. Niewątpliwie Cieszyn należy do tych nielicznych miast w Polsce, w których przechowuje się zbiory archiwalne, biblioteczne i muzealne w historycznie zachowanym układzie urbanistycznym miasta. Wielowiekowym trwaniem miejscowa ludność dokumentuje głębokie przywiązanie do tradycji i przeszłości. Historia jest tu obecna na każdym kroku.

Zasób Archiwum w Cieszynie obejmuje ogółem 277 zespołów archiwalnych (ponad 660 mb akt) i z roku na rok powiększa się o nowe nabytki.

Do najcenniejszych zespołów przechowywanych w naszym Archiwum, zaliczyć należy zespół akt Komory Cieszyńskiej z lat 1438-1920.

Akta tego zespołu są najważniejszym źródłem dla poznania dziejów regionu nie tylko ze względu na ilość, ale głównie na jakość występujących w nim dokumentów i akt. Działająca przez całe wieki kancelaria cieszyńskich Piastów oraz Komora Cieszyńska zaważyła nie tylko na życiu gospodarczym Śląska Cieszyńskiego, ale odgrywała dominującą rolę w życiu politycznym, społecznym, kulturalno-oświatowym, narodowościowym i religijno wyznaniowym. Akta zespołu zostały uporządkowane według grup rzeczowych i obejmują: dokumenty dotyczące spraw ogólnych księstwa m.in. dokumenty pergaminowe wytworzone w kancelarii książąt cieszyńskich, akta spraw administracyjnych, dokumentację dotyczącą gospodarki rolnej, hodowlanej, przemysłu spożywczego i lniarstwa, górnictwa i hutnictwa, leśnictwa, spraw propinacji i wyszynku, budownictwa i spraw wodnych, dzierżaw i licytacji, spraw miast i gmin, spraw kościelnych i szkolnych, sądownictwa, spraw księgowo-kasowych, podatkowych, czynszów, kaucji, rękojmi, spraw własności i zobowiązań, spraw uwłaszczeń i serwitutów oraz spraw sierocych.

Do najdawniejszych należą też Akta miasta Cieszyna 1519-1944. Najstarsze dokumenty i księgi nie dochowały się do naszych czasów, prawdopodobnie zostały zniszczone w czasie licznych pożarów. W zespole tym znaleźć możemy archiwalia dotyczące spraw ogólno-administracyjnych, wojskowych, policyjnych, sądownictwa, a także spraw rolniczych, majątkowych i budowlanych oraz rzemiosła. Na uwagę zasługuje także zespół Akt miasta Strumienia 1503-1793.

Działalność pierwszej po odzyskaniu niepodległości polskiej władzy na Śląsku Cieszyńskim przedstawiają akta Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego 1918-1924, Rządu Krajowego Księstwa Cieszyńskiego 1920-1922 oraz Komisji Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego 1918-1922.

Ponadto ważną część zasobu stanowią akta wytworzone przez: Starostwo Powiatowe w Cieszynie (K.K. Bezirkshauptmannschaft Teschen) 1850-1918, a także XIX-wieczne dokumenty szkół cieszyńskich.

Z lat okupacji hitlerowskiej Archiwum posiada nieliczne akta Starostwa Powiatowego w Cieszynie (Der Landrat des Kreises Teschen), akta Prokuratury (Staatsanwaltschaft beim Landgericht Teschen) i akta Więzienia w Cieszynie.

Z akt powojennych wymienić można akta Starostwa Powiatowego i Powiatowej Rady Narodowej w Cieszynie z lat 1945-1950 oraz akta byłych prezydiów gminnych rad narodowych powiatu cieszyńskiego. Akta te obrazują początki działalności władzy ludowej, mówią o organizowaniu życia gospodarczego i kulturalnego w pierwszych latach po wyzwoleniu.

Obok wymienionych zespołów wspomnieć należy o Aktach gmin powiatu cieszyńskiego, które zawierają szereg danych o stosunkach panujących w danych miejscowościach od średniowiecza do współczesności.

Do najcenniejszych archiwaliów należy zbiór 270 dokumentów pergaminowych z okresu od 1388 roku dotyczących księstwa cieszyńskiego z dobrze zachowanymi pieczęciami woskowymi i lakowymi. Na uwagę zasługuje również Zbiór akt i ksiąg katastralnych Księstwa Cieszyńskiego 1741-1922 oraz akta notariuszy cieszyńskich, skoczowskich i strumieńskich.

Ważnymi dla badaczy regionu są także akta cechów cieszyńskich z okresu od XVI-XXw. oraz spuścizny osób zasłużonych dla Archiwum i regionu m.in. wymienić tu należy spuściznę Barbary Poloczkowej, Wiktora Kargera i Emanuela Guziura.

Teren działania

Archiwa i inne instytucje polskie i zagraniczne

Archiwa i inne instytucje polskie i zagraniczne przechowujące archiwalia z obszaru archiwum:

• Archiwum Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - IPN w Warszawie,
• Archiwum Państwowe w Katowicach,
• Archiwum Państwowe w Krakowie,
• Archiwum Państwowe we Wrocławiu,
• Archiwum Archidiecezjalne we Wrocławiu,
• Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych w Warszawie,
• Książnica Cieszyńska w Cieszynie,
• Muzeum Śląska Cieszyńskiego,
• Moravksý zemský archiv v Brně,
• Staatsarchiv in Wien,
• Státní ústředni archiv v Praze,
• Zemský archiv v Opavě,
• Státní okresní archiv v Karvíné,
• Státny archív v Bytči,
• Státny archív v Bytči pobočka Zilina,
• Okresní archiv v Olomouci.

Bibliografia

Opracowania:

1. K. Bałon: Archiwum Państwowe w Cieszynie (w:) Pamiętnik Cieszyński. T.1. - Katowice, 1961, s. 158-159.
2. K. Bałon: Archiwum książęce Komory Cieszyńskiej jako baza źródłowa do dziejów Śląska Cieszyńskiego (w:) Zaranie Śląskie R. 26,1963, z. 3, s. 467-475.
3. J. Chlebowczyk: Gospodarka Komory Cieszyńskiej. - Wrocław, 1966.
4. K. Bałon: Archiwum Państwowe w Cieszynie (w:) Cieszyński Rocznik Muzealny. T.1. - Cieszyn, 1969, s. 127-130.
5. K. Bałon: Archiwalia o polskości Śląska Cieszyńskiego (w:) Cieszyński Rocznik Muzealny. T.2. - Cieszyn, 1972, s. 109-119.
6. K. Kopoczek: Archiwalia i ich wykorzystanie w Archiwum Państwowym w Cieszynie (w:) Pamiętnik Cieszyński. T.2. - Wrocław, 1972, s. 227-230.
7. K. Bałon: Z działalności Archiwum Państwowego w Cieszynie (w:) Rocznik Cieszyński. T.3. - Cieszyn, 1976, s. 257-260.
8. B. Poloczkowa: Archiwum Państwowe w Cieszynie (w:) Rocznik Cieszyński. T.4/5. - Cieszyn, 1983, s. 231-233.
9. A. Machej: Archiwum Państwowe w Cieszynie (1982-1992) (w:) Pamiętnik Cieszyński. T.4. - Cieszyn, 1992, s. 117-118.
10. W. Gojniczek: Materiały archiwalne do dziejów Wisły w zbiorach Archiwum Państwowego w Cieszynie (w:) Wisła (1593)-1993 w czterechsetlecie powstania miejscowości. - [Cieszyn, 1993], s. 54-57.
11. A. Machej: Ze studiów nad średniowiecznymi i nowożytnymi archiwaliami cieszyńskimi (w:) Pamiętnik Cieszyński. T.6. - Cieszyn, 1993, s. 123-124.
12. A. Staszków: Losy archiwaliów cieszyńskich w XX wieku. (w:) Pamiętnik Cieszyński. T.6. - Cieszyn, 1993, s. 114-122.
13. A. Machej: Informator o zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach Oddział w Cieszynie. - Cieszyn, 1994.
14. W. Gojniczek: Archiwalia z okresu konfliktu o Śląsk Cieszyński w zbiorach Archiwum Państwowego w Cieszynie (w:) Pamiętnik Cieszyński. T.8. - Cieszyn, 1994, s. 100-103.
15. W. Gojniczek: Bibliografia prac Barbary Poloczkowej (w:) Pamiętnik Cieszyński. T.9. - Cieszyn, 1994, s. 13-19.
16. A. Machej: Akta miasta Cieszyna w zbiorach Archiwum Państwowego w Cieszynie (w:) 500 lat ratusza i rynku w Cieszynie 1496-1996. - Cieszyn, 1996, s. 111-116.
17. W. Gojniczek, A. Machej: Oddział w Cieszynie (w:) Szkice Archiwalno-Historyczne. Nr 1. - Katowice, 1998, s. 69-81.
18. W. Gojniczek: Losy dwóch ksiąg ziemskich księstwa cieszyńskiego z przełomu XVI i XVII wieku (w:) Szkice Archiwalno-Historyczne. Nr 1. - Katowice, 1998, s. 147-152.
19. Z. Greń: Śląsk Cieszyński dziedzictwo językowe. - Warszawa, 2000.
20. B. Poloczkowa: Archiwalia cieszyńskie jako źródło do badań historii języków urzędowych na Śląsku Cieszyńskim (w:) Pamiętnik Cieszyński. T.18. - Cieszyn, 2003, s. 35-44.
21. B. Cieślar: Niespodziewanie odnalezione wiersze Jana Lisztwana (w:) Kalendarz Cieszyński. - 2004 [druk 2003], s. 239-243.
22. A. Machej: Uwagi nad językiem kancelarii w księstwie cieszyńskim w czasach nowożytnych (w:) Pamiętnik Cieszyński. T.19. - Cieszyn, 2004, s. 99-101.

Źródła:

1. Wybór źródeł do dziejów Ustronia T.1 / wybrał, łacińskie teksty tłumaczył, do druku przygotował I. Panic. - Cieszyn-Ustroń, 1996.
2. Najstarszy Kopiarz wsi Ochaby : Vidimus? Privilegj Na Statek Welke Ochaby zniegicz? / wydał K. Kajzer. - Cieszyn, 1997.
3. Wybór źródeł do dziejów Ustronia T.2 / do druku przygotował K. Nowak. - Cieszyn-Ustroń, 1998.
4. Wybór źródeł do dziejów Ustronia T.3 / do druku przygotował K. Nowak. - Cieszyn-Ustroń, 1999.
5. Urbarz państwa skoczowsko-strumieńskiego z 1621 roku / wydał W. Gojniczek. - Skoczów, 1999.
6. Urbarz Cieszyński z 1577 r. / wydał I. Panic. - Cieszyn, 2001.
7. Ordynacja ziemska cieszyńska : zbiór praw i porządków ziemskich księstwa cieszyńskiego : Zrzyzeni Zemske knizeczstwi tiessynskeho / wydał I. Panic. - Cieszyn, 2001.
8. Od Wydziału Gminnego do Rady Miasta w Ustroniu w latach 1861-2001 : wybór źródeł / [red. L. Szkaradnik i in.]. - Ustroń, 2001.
9. Wybór źródeł do dziejów społeczno-gospodarczych i religijnych Śląska Cieszyńskiego / ediderunt I. Panic et A. Machej. - Cieszyn, 2002.
10. Urbarz Cieszyński z 1621 r. / edidit I. Panic. - Cieszyn, 2003.
11. Opis powinności wałaskich z 1647 roku / edidit I. Panic. - Cieszyn, 2004.