Kontakt

Godziny przyjmowania stron i użytkowników

Dzieje Archiwum

Zalążkiem obecnego gliwickiego Oddziału Archiwum Państwowego było Archiwum Miejskie (Stadtarchiv Gleiwitz), które mieściło się w gmachu staromiejskiego ratusza. Staraniem władz miejskich przebudowano w 1936 roku budynek dawnej ujeżdżalni pułku ułanów i przeniesiono do niego zbiory archiwalne. Był to pierwszy budynek zaadaptowany specjalnie dla potrzeb archiwalnych na Śląsku. Ówczesnym dyrektorem archiwum był dr Oswald Völkel.

Po przeprowadzce, dzięki lepszym warunkom pracy, archiwiści przystąpili niezwłocznie do fachowego opracowywania zasobu, głównie akt miejskich, zbiorów: kartograficznego, ikonograficznego i biblioteki. Wybuch wojny przerwał prace przy gromadzeniu i opracowywaniu zasobu, toteż akta z okresu tuż sprzed wojny oraz samej wojny w dużej części się nie zachowały.

Już od marca 1945 roku Archiwum Miejskie rozpoczęło działalność jako komórka organizacyjna Zarządu Miejskiego. Jego kierownikiem został dr Józef Opacki. Początkowo skupiono się na porządkowaniu zastanego zasobu oraz zabezpieczeniu pozaarchiwalnych zbiorów aktowych. Po kierowniku Opackim kierownikami gliwickiej placówki byli kolejno: Izydor Uniowski, Julia Mękicka, Alfred Sulik. Od 1963 roku pracą Oddziału w Gliwicach kieruje mgr Janina Wolanin.

W roku 1951, na mocy dekretu o Archiwach Państwowych, Archiwum Miejskie zostało przekształcone w Archiwum Powiatowe, które zasięgiem terytorialnym obejmowało miasta Gliwice i Zabrze oraz powiat gliwicki. Od 01.02.1952 roku Archiwum Powiatowe w Gliwicach zostało przekształcone w Oddział, a następnie w Oddział Terenowy Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach. Reorganizacja Państwowej Służby Archiwalnej w 1976 roku nie spowodowała zasadniczych zmian w funkcjonowaniu gliwickiej placówki, która działa jako Oddział Archiwum Państwowego w Katowicach.

Zasób

Obecnie zasób Archiwum Państwowego w Katowicach Oddziału w Gliwicach liczy 247 zespołów, na co składa się 1499,73 mb akt - 119493 j.a.

Do 1945 roku w obecnej siedzibie archiwum zgromadzono około 9000 j.a., głównie dotyczących działalności władz miejskich, w tym także dokumenty pergaminowe od XV wieku począwszy, księgi ławnicze, a także bogaty zbiór kartograficzny i biblioteczny. W latach 1945 - 1948 przejęto z likwidowanych instytucji niemieckich około 5000 j.a. Od 1952 roku zaczęto przejmować akta spoza terenu Gliwic, głównie z Zabrza oraz z powiatu. Były to akta administracji ogólnej oraz organów samorządowych. Zaczęto także gromadzić dokumentację z zakładów przemysłowych. Dopiero od roku 1956 roku rozpoczęto na większą skalę przejmowanie zasobu powstałego po 1945 roku.

Na zasób Archiwum składają się obecnie przede wszystkim akta miasta Gliwic i Zabrza oraz akta administracji szczebla powiatowego, jednak największa część zbioru to akta koncernów i zakładów przemysłowych. Są to przede wszystkim akta takich koncernów jak: Dyrekcji Dóbr Ballestremów, Oberhütten, Hermann Goering i wiele innych mniejszych organizacji przemysłowych. Ilościowo niewielka, ale równie ważna część dokumentów to akta takich rodzin szlacheckich, jak: Welczkowie, Baildonowie oraz rodzina von Durant. Z czasów po 1945 roku na uwagę zasługują przede wszystkim akta administracji samorządowej i państwowej z Gliwic, Zabrza oraz powiatu gliwickiego. Gromadzone są również dalej akta instytucji i zakładów przemysłowych, jak np.: Gliwickie i Zabrzańskie Zjednoczenia Przemysłu Węglowego, centralne zjednoczenia i zarządy branży chemicznej, akta poszczególnych kopalń i innych zakładów pracy.

Najczęściej udostępnianymi archiwaliami, oprócz akt miejskich, są: Zbiór Kartograficzny i Ikonograficzny (głównie fotografie). Do dyspozycji korzystających z pracowni naukowej jest - bardzo często wykorzystywany - księgozbiór Oddziału.

Teren działania

Archiwa i inne instytucje polskie i zagraniczne

Archiwa i inne instytucje polskie i zagraniczne przechowujące archiwalia z obszaru archiwum:

• Archiwum Państwowe w Katowicach,
• Archiwum Państwowe w Opolu,
• Archiwum Państwowe we Wrocławiu,
• Biblioteka Śląska w Katowicach,
• Muzeum w Gliwicach,
• Muzeum Miejskie w Zabrzu,
• Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu,
• Preussische Staatsbibliothek, Berlin,
• Kuria Archidiecezjalna w Gliwicach,
• Archiwa parafii,
• Archiwum Archidiecezjalne we Wrocławiu,
• Urząd Miejski w Gliwicach,
• Urząd Miejski w Zabrzu,
• Kopalnia Węgla Kamiennego "Sośnica" w Gliwicach.

Poniżej zestawienie publikacji dotyczących zasobu niektórych z tych placówek:

1. Banduch Roland, Greiner Piotr: Plany miasta Gliwic wykonane do 1945 roku; w: Rocznik Muzeum w Gliwicach, tom II, Gliwice 1986; s. 9-36.
2. Banduch Roland, Greiner Piotr: Źródła kartograficzne do dziejów miast i wsi ziemi gliwickiej z lat 1810 - 1907; w: Rocznik Muzeum w Gliwicach, tom III, Gliwice 1990; s. 93-116.
3. Bonczol Jan: Materiał źródłowy w archiwach kościołów gliwickich.../ zespoły akt Kurii Diecezjalnej wGliwicach; w: Historia Gliwic (J.Drabina - red.); Gliwice 1995; ss.: 184; 253; 415; 650; 651-652.
4. Dobrucka Halina: Pomiędzy ludzkim losem a historią. Archiwalia Urzędu Miejskiego w Gliwicach jako materiał do badań nad tworzeniam się nowego społeczeństwa miasta w warunkach powojennych; w: Zeszyty Gliwickie, tom XXIII, Gliwice 1994; s. 35-49.
5. Gerlic Henryk, ks.: Regesty czeskojęzycznych dokumentów gliwickich przechowywanych w Archiwum Archidiecezjalnym we Wrocławiu; w: Rocznik Muzeum w Gliwicach, tom XI/XII, Gliwice 1997; s. 395-407.
6. Gerlic Henryk, ks.: Gliwickie matrykuły chrzcielne z czasów ks. Walentego Cauloniusa 1597-1611; w: Rocznik Muzeum w Gliwicach, tom XIII, Gliwice 1998; s. 347-409.
7. Gerlic Henryk, ks.: Regesty łacińskich i niemieckich dokumentów przechowywanych w Archiwum Archidiecezjalnym we Wrocławiu; w: Rocznik Muzeum w Gliwicach, tom XIII, Gliwice 1998; s. 333-346.
8. Gerlic Henryk, ks.: Gliwickie matrykuły chrzcielne z czasów ks. Wincentego Meridiesa [1612-1621]; w: Rocznik Muzeum w Gliwicach, tom XIV, Gliwice 1999; s. 379-428.
9. Gerlic Hwnryk, ks.: Regesty dokumentów dotyczących Gliwic, Pyskowic, Toszka i okolicy znajdujących się w księgach inkorporacyjnych biskupów wrocławskich [Archiwum Archidiecezjalne we Wrocławiu]; w: Zeszyty Gliwickie, tom XXX, Gliwice 2002; s. 291-312.
10. Horwat Jerzy, Jedynak Zdzisław: Regesty dokumentów dotyczących Gliwic, Toszka i Pyskowic; w: Zeszyty Gliwickie, tom XXVIII/XXIX, Gliwice 1999/2000; s. 113-115; tom XXX, Gliwice 2002; s. 313-315
11. Jedynak Zdzisław: Najstarszy zachowany dokument dotyczący kościoła Wszystkich Świętych w Gliwicach; w: Rocznik Muzeum w Gliwicach, tom VII/VIII, Gliwice 1994; s. 403-405.
12. Jedynak Zdzisław: Kronika klasztoru Reformatów w Gliwicach [1674-1753] - nieznane źródło do dziejów sztuki; w: Rocznik Muzeum w Gliwicach, tom IX, Gliwice 1994; s. 437-445.
13. Łysik S.: Górnośląskie archiwalia parafialne z 1607 r. pisane po polsku. Z parafii Łubie - Kopienica; w: Zeszyty Gliwickie, tom VII, Gliwice 1969; s. 207-220
14. Sarna Kazimierz: Pozostałe źródła archiwalne i materiały drukowane o charakterze źródłowym; w: Historia Gliwic (J.Drabina - red.); Gliwice 1995; ss. 424; 653.
15. Stelmach R.: Dokumenty i akta do dziejów Gliwic w zasobie dawnego Archiwum Prowincjonalnego we Wrocławiu; w: Rocznik Muzeum w Gliwicach, tom XI/XII, Gliwice 1997; s. 329-337.

Bibliografia

1. Banduch Roland, Greiner Piotr: Plany miasta Gliwic wykonane do 1945 roku; w: Rocznik Muzeum w Gliwicach, tom II, Gliwice 1986; s. 9-36.
2. Banduch Roland, Greiner Piotr: Źródła kartograficzne do dziejów miast i wsi ziemi gliwickiej z lat 1810 - 1907; w: Rocznik Muzeum w Gliwicach, tom III, Gliwice 1990; s. 93-116.
3. Gerlic Henryk, ks.: Dokumenty gliwickiej rady miejskiej z połowy XVII wieku - fundacje duchownych [omówienie i treść]; w: Rocznik Muzeum w Gliwicach, tom IX, Gliwice 1994; s. 427-435.
4. Horwat Jerzy: Kilka uwag na temat dokumentu Henryka I Starszego z 22 stycznia 1475 r.; w: Rocznik Muzeum w Gliwicach, tom III, Gliwice 1990; s. 81-83.
5. Małusecki Bogusław: Materiały do historii kościoła w Gliwicach w zasobie Archiwum Państwowego Oddział w Gliwicach; w: Rocznik Muzeum w Gliwicach tom XV cz.2, Gliwice 2000; s. 1065 - 1077.
6. Małusecki Bogusław: Budynek Archiwum Państwowego Oddział w Gliwicach; w: Kronika Miasta Gliwice 2000 (B. Baranowska - oprac.); Gliwice 2000.; s. 32.
7. Pol Adam: Nieznane druki ulotne. Varsoviana w Archiwum Państwowym w Gliwicach; w: Zeszyty Gliwickie, tom XXII, Gliwice 1993; s. 39-45.
8. Wolanin Janina: Dokumenty XV - XVIII - wieczne w zasobie Archiwum Państwowego w Gliwicach; w: Rocznik Muzeum w Gliwicach, tom II; Gliwice 1986; s. 211-219.
9. Wolanin Janina: Materiały do historii Gliwic w Archiwum Państwowym w Gliwicach; w: Zeszyty Gliwickie, tom VII, Gliwice 1969; s. 237-242.
10. Wolanin Janina: Gliwice w dokumentach pergaminowych XV - XVII w.; w: Zeszyty Gliwickie, tom IX, Gliwice 1972; s. 219-223.
11. Wolanin Janina: Zasoby gliwickiego Archiwum; w: Zeszyty Gliwickie, tom XVI, Gliwice 1984; s. 129-140.
12. Wolanin Janina: Materiał źródłowy w Archiwum Państwowym w Gliwicach; w: Historia Gliwic (J.Drabina - red.); Gliwice 1995; ss.: 87-88; 183; 252-253; 412-414; 648-650.
13. Wolanin Janina: Materiały do historii Zabrza w Archiwum Państwowym w Gliwicach; w: Kroniki miasta Zabrza, tom III, Zabrze 1970; s. 107-111.