Początki Archiwum Państwowego w Katowicach sięgają roku 1932, kiedy to wojewoda śląski Michał Grażyński podpisał Tymczasowy Regulamin Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. Organizację tej placówki powierzono historykowi i archiwiście ze Lwowa, dr. Michałowi Antonówowi. Archiwum w owym czasie działało, jako wewnętrzna komórka Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego. Dr M. Antonów kierował Archiwum do 1969 roku.

Zasób nowo powstałego Archiwum stanowiły: akta administracyjne Rejencji Opolskiej odnoszące się do województwa śląskiego, akta władz austriackich dotyczące Śląska Cieszyńskiego oraz akta instytucji polskich z okresu 1918-1922. Od drugiej połowy lat 30. do wybuchu II wojny światowej, starano się uzupełnić zasób poprzez zabezpieczanie i przejmowanie akt pruskich landratur, wydziałów powiatowych i inspektoratów szkolnych. W połowie września 1939 roku Archiwum przejęły niemieckie władze okupacyjne. Odtąd działało jako filia Archiwum Państwowego we Wrocławiu, aż do 1 kwietnia 1941 roku, kiedy to katowicka placówka otrzymała samodzielność jako Staatsarchiv Kattowitz podległe bezpośrednio władzom w Berlinie. Od połowy 1942 roku hitlerowcy rozpoczęli stopniową ewakuację akt archiwum katowickiego do zamków i klasztorów Opolszczyzny oraz w głąb Niemiec - spora część tych akt dotąd nie wróciła do Katowic.

Tuż po odzyskaniu niepodległości w 1945 roku reaktywowano działalność Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. Podstawowym zadaniem było wówczas scalanie rozproszonych i wywiezionych przez Niemców archiwaliów. Już na początku 1946 roku placówkę włączono do ogólnopolskiej sieci archiwów państwowych, jako Archiwum Państwowe w Katowicach, obejmujące swym zasięgiem ówczesne województwo śląsko-dąbrowskie. W 1950 roku utworzono 12 podległych mu Archiwów Powiatowych: w Będzinie, Bielsku-Białej, Bytomiu, Częstochowie, Gliwicach, Lublińcu, Niemodlinie, Opolu, Pszczynie, Raciborzu, Tarnowskich Górach i Zawierciu.

Na mocy dekretu o archiwach państwowych z 1951 roku nazwa katowickiej placówki uległa zmianie na Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Katowicach. Zlikwidowane zostały niektóre placówki (w Niemodlinie, Lublińcu i Zawierciu), w Cieszynie utworzono nowe Archiwum Powiatowe, nowo utworzone Wojewódzkie Archiwum w Opolu przejęło archiwa w Opolu i Raciborzu. Kolejne zmiany w sieci archiwów państwowych spowodowała reforma administracyjna i nowy podział terytorialny Polski w 1975 roku. Rok później zlikwidowano archiwa powiatowe, powołując na ich miejsce placówki terenowe i ekspozytury. Katowickie archiwum przejęło wtedy placówki terenowe archiwów: krakowskiego (Chrzanów, Oświęcim, Żywiec) i opolskiego (Racibórz).

Zgodnie z obowiązującą ustawą o archiwach i narodowym zasobie archiwalnym z 1983 roku, archiwum ponownie przemianowano na Archiwum Państwowe w Katowicach. Zmienił się jego zasięg - objęło województwa: katowickie i bielskie, a w latach 1989-1994 obejmowało także województwo częstochowskie.

W latach 1970-1996 funkcję dyrektora archiwum sprawował mgr Adam Kałuża. Dzięki jego staraniom w roku 1992 nastąpiła znacząca poprawa sytuacji lokalowej Archiwum Państwowego w Katowicach. Archiwum przyjęło na swą siedzibę budynki pokoszarowe w Katowicach - Wełnowcu. Stopniowo przeniesiono tam archiwalia z dotychczasowej siedziby w Urzędzie Wojewódzkim w Katowicach oraz z oddziałów borykających się z największymi kłopotami lokalowymi (Bytom, Będzin, Tarnowskie Góry, Chrzanów). Jednocześnie placówki te uległy likwidacji. Rozpoczęte przez dyrektora mgr A. Kałużę prace adaptacyjno-remontowe kontynuował dr Zygmunta Partyka (dyrektor archiwum w latach 1997-2006). Od czerwca 2006 r. funkcję dyrektora pełni dr Piotr Greiner.

Po ostatnim podziale administracyjnym kraju Archiwum Państwowe w Katowicach obejmuje swym zasięgiem województwo śląskie (z wyjątkiem terenu dawnego województwa częstochowskiego, gdzie nadal funkcjonuje Archiwum Państwowe w Częstochowie) oraz niewielkie pograniczne obszary województwa małopolskiego.

1. Długajczyk E., Falęcki T.: Archiwum Państwowe w Katowicach 1931-1997. Katowice, 1997
2. Falęcki T.: Dzieje państwowej placówki archiwalnej w Katowicach do 1945 roku. W: Szkice Archiwalno-Historyczne.- nr 1 (1998), s. 69-81