Historia Archiwum

ARCHIWUM w KATOWICACH

Historia archiwum historycznego w Katowicach sięga listopada 1932 roku, kiedy to wojewoda śląski dr Michał Grażyński podpisał "Tymczasowy Regulamin Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego". Organizację tej placówki powierzono historykowi i archiwiście ze Lwowa, dr. Michałowi Antonowowi. Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego, pierwsze polskie archiwum historyczne na Śląsku, do 1939 roku działało w związku z autonomicznym statusem województwa śląskiego, jako wewnętrzna komórka Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego. Dr M. Antonów kierował Archiwum, z wojenną przerwą, do 1969 roku.

W połowie września 1939 roku Archiwum przejęły niemieckie władze okupacyjne. Początkowo działało jako filia Archiwum Państwowego we Wrocławiu (Staatsarchiv Breslau). Od kwietnia 1941 roku, kiedy to katowicka placówka otrzymała samodzielność w związku z utworzeniem okupacyjnej Prowincji Górnośląskiej jako Staatsarchiv Kattowitz podległe było bezpośrednio archiwalnym władzom w Berlinie. W latach 1939-1943 katowickim Archiwum kierował dr Karl Bruchmann, w latach 1961-1967 dyrektor Archiwum Federalnego (Bundesarchiv) Niemiec w Koblencji. Od połowy 1942 roku prowadzona był stopniowa ewakuacja akt katowickiego Archiwum do zamków i klasztorów w rolniczej, zachodniej części Górnego Śląska oraz w głąb Niemiec, głównie do kopalni soli Grasleben koło Magdeburga. Spora część tych akt dotąd nie wróciła do Katowic.

W lutym 1945 roku reaktywowano działalność Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. W związku z formalną likwidacją autonomii województwa śląskiego w lutym 1946 roku placówkę włączono do ogólnopolskiej sieci archiwów państwowych, jako Archiwum Państwowe w Katowicach, obejmujące swym zasięgiem ówczesne województwo śląskie. W 1950 roku w związku z likwidacją samorządności komunalnej utworzono 12 podległych mu archiwów powiatowych w: Będzinie, Bielsku, Bytomiu, Częstochowie, Gliwicach, Lublińcu, Niemodlinie, Opolu, Pszczynie, Raciborzu, Tarnowskich Górach i Zawierciu. Na mocy "Dekretu o archiwach państwowych" z 1951 roku nazwa katowickiej placówki uległa zmianie na Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Katowicach. Zlikwidowane zostały niektóre placówki (w Niemodlinie, Lublińcu i Zawierciu), w Cieszynie utworzono nowe archiwum powiatowe, a nowo utworzone Wojewódzkie Archiwum w Opolu przejęło placówki archiwalne w Opolu i Raciborzu.

Kolejne zmiany w sieci archiwów państwowych spowodowała reforma administracyjna i nowy podział terytorialny Polski w 1975 roku. Rok później zlikwidowano archiwa powiatowe, powołując na ich miejsce placówki terenowe i ekspozytury. Katowickie Archiwum przejęło wtedy archiwalne placówki terenowe z województw: krakowskiego (Chrzanów, Oświęcim i Żywiec) i opolskiego (Racibórz). Zgodnie z obowiązującą od 1983 roku "Ustawą o archiwach i narodowym zasobie archiwalnym" Archiwum ponownie przemianowano na Archiwum Państwowe w Katowicach. Zmienił się kolejny raz jego zasięg terytorialny i objęło swoją kompetencją województwa katowickie i bielskie, a w latach 1989-1994 także województwo częstochowskie. Po ostatnim podziale administracyjnym kraju w 1998 roku Archiwum w Katowicach obejmuje swym zasięgiem województwo śląskie (z wyjątkiem terenu dawnego województwa częstochowskiego, gdzie nadal funkcjonuje Archiwum Państwowe w Częstochowie) oraz niewielkie pograniczne obszary województwa małopolskiego.

W latach 1970-1996 funkcję dyrektora archiwum sprawował Adam Kałuża. Dzięki jego staraniom w 1992 roku nastąpiła znacząca poprawa sytuacji lokalowej Archiwum w Katowicach, które przyjęło na swą siedzibę budynki pokoszarowe w Katowicach-Józefowcu. Stopniowo przeniesiono tam archiwalia z dotychczasowej siedziby w Urzędzie Wojewódzkim Śląskim w Katowicach oraz z oddziałów borykających się z największymi kłopotami lokalowymi (Bytom, Będzin, Chrzanów i Tarnowskie Góry). Jednocześnie placówki te uległy likwidacji. Rozpoczęte przez dyrektora A. Kałużę prace adaptacyjno-remontowe kontynuował dr Zygmunta Partyka (dyrektor Archiwum w latach 1997-2006). Aktualnie funkcję dyrektora Archiwum pełni dr hab. Piotr Greiner.

ARCHIWUM w BIELSKU-BIAŁEJ

Placówka archiwalna została powołana do życia w lutym 1950 roku w Bielsku jako oddział powiatowy Archiwum w Katowicach (od marca 1951 roku jako Powiatowe Archiwum Państwowe w Bielsku). W lutym 1952 roku do Archiwum w Bielsku włączono zasób Archiwum Miejskiego w Bielsku, które wykształciło się z registratury miejskiej około roku 1887 roku. Od 1951 roku w związku z utworzeniem połączonego śląsko-galicyjskiego miasta Bielsko-Biała kompetencja Archiwum została rozszerzona na b. galicyjską część nowego miasta. Kierownikami oddziału bielskiego, a później bialsko-bialskiego byli: Aldona Hendzel (1951-1952), Janina Radoń (1952-1956), Zofia Rączka (1956-1959), Maria Kocych-Imielska (1959-1963), Irena Jagoda (1965-1987). Aktualnie Archiwum kieruje Grażyna Sokół-Szołtysek.

ARCHIWUM w CIESZYNIE

Polskie archiwum historyczne w Cieszynie włączone do ogólnopolskiej sieci archiwów państwowych w ramach wojewódzkiego Archiwum w Katowicach, zostało powołane do życia dopiero w 1952 roku. Początkowo objęło swoim zasięgiem terytorialnym tylko miasto Cieszyn i powiat cieszyński, to jest byłą austriacką część Górnego Śląska. Po reformie podziału administracyjnego w 1954 roku swoją kompetencją objęło także powiat wodzisławski, historycznie częścią byłego pruskiego Górnego Śląska. W niedługim czasie w cieszyńskiej placówce archiwalnej zgromadzono bogaty zasób pochodzący z terenu historycznego Księstwa Cieszyńskiego. Prowadzono także akcję przejmowania, w znacznie skromniejszym stopniu zachowanych, archiwaliów wodzisławskich. W 2007 roku do kompetencji Oddziału w Cieszynie został wyłączony ponownie obszar powiatu wodzisławskiego i miasta Jastrzębia Zdroju, który od 1975 roku znajdował się kolejno pod nadzorem oddziałów Archiwum w: Pszczynie, Rybniku i Raciborzu. Cieszyńską placówką archiwalną kierowali: Wacław Bandura (1952-1958), Karol Bałon (1958-1976), dr Barbara Poloczkowa (1978-1987). Aktualnie Archiwum kieruje dr Anna Machej.

ARCHIWUM w GLIWICACH

Zalążkiem obecnego gliwickiego oddziału Archiwum było Archiwum Miejskie (Stadtarchiv Gleiwitz), które mieściło się w gmachu staromiejskiego ratusza. Staraniem władz miejskich przebudowano w 1936 roku budynek dawnej ujeżdżalni pułku pruskich ułanów i przeniesiono do niego zbiory archiwalne. Był to pierwszy budynek zaadaptowany specjalnie dla potrzeb archiwalnych na pruskim Górnym Śląsku, ze specjalnymi regałami i pudłami archiwalnymi. Kierownikiem archiwum do 1945 roku był dr Oswald Völkel. Duża część z wyposażenia tego archiwum, w tym regały aktowe i biblioteczne, pudła archiwalne, szafki katalogowe i część umeblowania pracowni nadal służą archiwistom jak i użytkownikom. Same w sobie stanowią obiekty muzealne warte stosownej ochrony.

Już od marca 1945 roku Archiwum Miejskie rozpoczęło działalność jako komórka organizacyjna polskiego Zarządu Miejskiego Gliwic. W 1951 roku gliwickie Archiwum Miejskie zostało włączone do państwowej służby archiwalnej, podporządkowane wojewódzkiemu Archiwum w Katowicach. Zasięgiem terytorialnym obejmowało i nadal obejmuje miasta Gliwice i Zabrze oraz ziemski powiat gliwicki. Kierownikami gliwickiego archiwum byli od 1945 roku: dr Józef Opacki (1945-1946), Izydor Uniowski (1946-1953), Bronisława, de domo Pisarek, Spyrowa (1953-1955), Julia Mękicka (1955-1961), Alfred Sulik (1961-1963), Jerzy Jaros, p.o. kierownika (1963), Janina Wolanin (1963-2004). Aktualnie Oddziałem kieruje Bogusław Małusecki.

ARCHIWUM w OŚWIĘCIMIU

Archiwum historyczne w Oświęcimiu, jako instytucję wcieloną do struktury państwowej sieci archiwalnej powołano dopiero w 1959 roku, w ramach kompetencji Archiwum Państwowego w Krakowie. Na jego siedzibę wybrano wchodzący w czasie okupacji hitlerowskiej w skład obozu zagłady KL Auschwitz blok nr 1, który jest częścią Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. Od lipca 1975 roku w związku z nowym podziałem administracyjnym kraju oświęcimskie archiwum zostało podporządkowane Archiwum w Katowicach, czego nie zmieniła reforma administracja Polski z 1998 roku. Kierownikami oświęcimskiego archiwum była w latach 1959-1994 Elżbieta Skalińska-Dindorf. Aktualnie Archiwum kieruje Paweł Hudzik.

ARCHIWUM w PSZCZYNIE

Archiwum Państwowe w Pszczynie powstało w lipcu 1950 roku na bazie historycznego Archiwum Książąt Pszczyńskich, którego zasób gromadzony był od co najmniej XIII wieku, i który szczęśliwie w znacznej części ocalał w niszczycielskim na Górnym Śląsku roku 1945. Zajmuje pomieszczenia dawnego archiwum książęcego, zlokalizowanego w północno-wschodnim skrzydle pszczyńskiego pałacu i korzysta nadal z historycznego wyposażenia archiwalnego, w tym specjalnych drewnianych szaf archiwalnych. Do pszczyńskiego Archiwum z czasem zaczęto przejmować akta administracyjne, gospodarcze i sądowe z zasięgu kompetencyjnego, w większej części obejmującego obszar historycznego wolnego stanowego państwa pszczyńskiego. Pszczyńską placówką archiwalną kierowali: Aldona Henzel (1950-1951), Irena Jagoda (1951-1952), Teresa Włodarska (1953-1966), dr Bronisława Spyra (1967-1987) i Małgorzata Tomczykiewicz (1987-1998). Aktualnie Archiwum kieruje Joanna Szczepańczyk.

ARCHIWUM w RACIBORZU

Raciborskie archiwum historyczne powstało w sierpniu 1950 roku, jako powiatowy oddział Archiwum w Katowicach. W 1953 roku został podporządkowany nowemu Archiwum wojewódzkiemu w Opolu, w związku z administracyjnym wyodrębnieniem z województwa śląskiego w 1950 roku województwa opolskiego. W wyniku kolejnej reformy administracyjnej w 1975 roku archiwum w Raciborzu podporządkowane zostało na powrót Archiwum w Katowicach. Historię narastania i gromadzenia zasobu archiwalnego należy wiązać z archiwum miejskim. Dokumenty i akta tworzące jego zasób przechowywano do 1945 roku w ratuszu. Zasadnicze zmiany w organizacji archiwum przyniósł początek XX wieku, kiedy to urzędnik magistratu Karl Leib zgromadził w jednym miejscu rozproszone dotąd materiały archiwalne. Istotną role w opracowaniu raciborskich archiwaliów odegrał przedwojenny archiwista Kurt Kudla, sporządzając szczegółowy inwentarz akt miejskich, poprzedzony rozbudowanym wstępem, w którym przedstawił dzieje archiwaliów i sposób ich opracowania. Raciborskim Archiwum kierowali: Franciszek Godula (1950-1951), Wiesław Wyglenda (1951-1958), Jerzy Szukałowski (1960-1983), Janina Czajkowska (1983-2002) i Aleksandra Sieklicka-Wilamowska (2002-2012). Aktualnie Archiwum kieruje p.o. Krzysztof Langer.

ARCHIWUM w ŻYWCU

Archiwum historyczne w Żywcu powstało w 1959 roku, jako Powiatowe Archiwum Państwowe podległe Archiwum Państwowemu Miasta Krakowa i Województwa Krakowskiego. W związku z reorganizacją podziału terytorialnego Polski w 1975 roku żywieckie archiwum znalazło się w kompetencji Archiwum w Katowicach. Mimo tych zmian zadania placówki i jej zasięg terytorialny obejmujący powiaty żywiecki i suski nie zmieniły się do chwili obecnej. Organizatorką placówki i pierwszą jej kierowniczką była Zofia Rączka (1959-1982). Od roku 1982 funkcję kierownika pełni Bożena Husar.

Szerzej historie archiwów tworzących Archiwum Państwowe w Katowicach można odnaleźć w: "Szkice Archiwalno-Historyczne" nr 1, 1998 oraz w informatorach archiwalnych poszczególnych oddziałów.