Kontakt

Godziny przyjmowania stron i użytkowników

Dzieje Archiwum

W 1959 roku powstało Powiatowe Archiwum Państwowe w Oświęcimiu jako instytucja wcielona do struktury państwowej sieci archiwalnej. Wcześniej, na terenie działania PAP w Oświęcimiu, nie było instytucji, która z mocy prawa zajmowałaby się gromadzenie opracowywaniem i udostępnianiem materiałów archiwalnych. W okresie wcześniejszym incydentalne działania z zakresu zabezpieczania nielicznych archiwaliów z terenu m.in. ziemi oświęcimskiej były podejmowane przez Archiwum Krajowe Aktów Grodzkich i Ziemskich w Krakowie lub Lwowie (przed 1918 r.) czy Archiwum Państwowe w Krakowie i Archiwum Aktów Dawnych Miasta Krakowa (1919 - 1939).

Sytuacja zmieniła się zasadniczo dopiero po 1951 roku, w momencie utworzenia ogólnopolskiej sieci archiwów państwowych, która zeszła do poziomu powiatów. Po tych zmianach teren znajdujący się obecnie w gestii Oddziału Archiwum Państwowego w Oświęcimiu nadzorowało Powiatowe Archiwum Państwowe w Chrzanowie, podporządkowane Archiwum Miasta Krakowa i Województwa Krakowskiego.

Na mocy zarządzenia Nr 9/59 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z 15 lipca 1959 roku, z dniem 1 sierpnia powołano do życia Powiatowe Archiwum Państwowe w Oświęcimiu z zasięgiem obejmującym dwa powiaty: oświęcimski i wadowicki. Jednocześnie teren ten został wyjęty z nadzoru PAP w Chrzanowie. Pierwszym kierownikiem oświęcimskiego archiwum została mgr Elżbieta Skalińska-Dindorf, która tę funkcję sprawowała do 1994 r. Wówczas, wraz z jej przejściem na emeryturę, nowym kierownikiem Oddziału AP w Oświęcimiu został mgr Paweł Hudzik.

Na siedzibę AP w Oświęcimiu wybrano teren Państwowego Muzeum Auchwitz - Birkenau w Oświęcimiu. Budynek, który zajmuje archiwum, jest obiektem muzealnym, oznaczonym jako blok Nr 1 i wchodzącym w czasie okupacji hitlerowskiej w skład obozu zagłady KL Auschwitz. Archiwum użytkuje parter budynku o łącznej powierzchni około 500 m², w tym 300 m² stanowią magazyny, a około 200 m² inne pomieszczenia tj. biuro kierownika, pracownia naukowa, biblioteka podręczna, pomocniczy pokój do pracy, zaplecze gospodarcze i sanitarne. Aby dostosować siedzibę do potrzeb archiwum kilkakrotnie przeprowadzano remont budynku (największe w 1982 i 1996 r.).

Od lipca 1975 roku - w związku z nowym podziałem administracyjnym kraju - Archiwum Państwowe w Oświęcimiu funkcjonuje jako Oddział: najpierw Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach (1975 - 1983), a od 1984 roku Archiwum Państwowego w Katowicach. Teren podległy kompetencji oświęcimskiego archiwum w zasadzie od początku nie uległ zmianie. Jedynie w 1975 roku powiększono go o miasto i gminę Chełmek i obecnie zamyka się on w granicach powiatów oświęcimskiego i wadowickiego (bez gminy Mucharz) oraz gminy Wilamowice z powiatu bielskiego.

Zasób

Obecny (na 31 grudnia 2007 r.) zasób Archiwum Państwowego w Katowicach Oddziału w Oświęcimiu liczy 420 zespołów archiwalnych, które obejmują 77 788 j.a. - 1168,06 mb. Archiwalia zgromadzone w AP Oddział Oświęcim pochodzą z okresu od połowy XVI wieku do czasów współczesnych.

Do najcenniejszych należy zaliczyć materiały archiwalne zgromadzone w zespołach akt miast: Andrychowa, Kalwarii Zebrzydowskiej, Lanckorony, Oświęcimia, Wadowic, Wilamowic, Zatora. W grupie tej na szczególną uwagę zasługują akta miasta Zatora z lat 1574-1945. Zespół liczący 1711 j.i. jest najkompletniejszym zespołem miejskim w naszym zasobie. Zawiera dokumenty papierowe z XVI i XVII wieku, księgi radzieckie z końca okresu staropolskiego, jak również niemal w całości zachowany materiał archiwalny z okresu galicyjskiego i międzywojennego. Dzięki temu akta zespołu są cennym źródłem do studiów nad dziejami kancelarii miejskiej i mogą służyć za podstawę do badań uzupełniających nad dziejami miast naszego regionu. Na uwagę zasługują też akta miasta Andrychowa (1767-1950) z dwoma dokumentami pergaminowymi, w tym przywilejem lokacyjnym miasta.

Ponadto w zasobie AP Oddział w Oświęcimiu przechowuje się akta starostw powiatowych, wydziałów powiatowych i powiatowych rad narodowych w Białej Krakowskiej i Wadowicach z lat 1945-1950.

Do historii wsi z naszego terenu cenne informacje znajdują się tak w 21 zespołach akt gmin pochodzących z okresu 1754-1954 jak i kilkudziesięciu zespołach administracji państwowej i samorządowej szczebla podstawowego z okresu po 1954 r.

Dosyć licznie reprezentowane są materiały wytworzone przez sądy w Andrychowie, Kalwarii Zebrzydowskiej, Kętach, Makowie, Oświęcimiu, Wadowicach, Zatorze. Grupa ta, to 38 zespołów z lat 1774-1950 liczących ponad 21 500 j.a. - 208 mb.

Cenną grupę stanowią także akta cechowe z terenu powiatów oświęcimskiego i wadowickiego zgrupowane w 13 zespołach obejmujących lata 1595-1948.

Dużą grupę (ponad 50 zespołów) stanowią akta instytucji kredytowych i banków (przeważają akta Kas Stefczyka z lat 1901 - 1950). Aby uzupełnić charakterystykę aktowej dokumentacji przechowywanej w AP Oświęcim wspomnieć należy o XX wiecznej dokumentacji zakładów przemysłowych instytucji handlowych, instytucji oświatowych, organizacji społecznych.

Z innej grupy dokumentacji do cennych materiałów należy zaliczyć: ponad 4100 plakatów, ulotek, obwieszczeń i innych materiałów ulotnych (od poł. XIX w. do współczesności); ponad 300 map pochodzących z okresu od początku XVII w. poprzez dziewiętnastowieczne mapy katastralne okresu galicyjskiego z terenu powiatu wadowickiego na współczesnych materiałach kartograficznych skończywszy, oraz zbiór ponad 380 fotografii.

Teren działania

Archiwa i inne instytucje polskie i zagraniczne

Archiwa i inne instytucje polskie i zagraniczne przechowujące archiwalia z obszaru archiwum:

• Archiwum Główne Akt Dawnych,
• Archiwum Państwowe w Katowicach,
• Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Gliwicach,
• Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Cieszynie,
• Archiwum Państwowe w Krakowie,
• Archiwum i Zbiór Rękopisów Biblioteki Książąt Czartoryskich w Krakowie,
• Biblioteka Jagiellońska w Krakowie,
• Archiwum Cystersów w Mogile,
• Archiwum Kapituły Metropolitalnej w Krakowie,
• Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie,
• Archiwum Polskiej Prowincji OO. Dominikanów w Krakowie,
• Archiwum Domu Panującego Dworu i Państwa (Haus, Hof - und Staatsarchiv) w Wiedniu,
• Archiwum Wojskowe (Kriegsarchiv) w Wiedniu,
• Państwowe Archiwum Główne (Statni ustredni archiv) w Pradze,
• Archiwum Ziemskie (Zemsky archiv) w Opawie,
• Centralne Historyczne Archiwum Państwowe Ukrainy we Lwowie (Centralnij Dierżawnij Istoricznij Archiv Ukraini).

Bibliografia

1. B. Czajecka, E. Skalińska-Dindorf, Dziesięć lat działalności Powiatowego Archiwum Państwowego w Oświęcimiu, "Archeion", Warszawa 1973, Nr LIX, s.111-123.
2. B. Czajecka, E. Skalińska - Dindorf , Materiały źródłowe z okresu PRL w Archiwum Państwowym w Krakowie, art. zbiorowy pod red. H. Dobrowolskiego, "Studia Historyczne", Kraków 1970, R.XIII, z.2(49), s.276-279.
3. P. Hudzik, Akta miasta Zatora w zbiorach Archiwum Państwowego w Oświęcimiu, "Życie Zatora", Zator 1995, Nr 9(45), s.7-8.
4. P. Hudzik, Akta miasta Zatora z lat 1789-1918, "Krakowski Rocznik Archiwalny", Kraków 1996,T.2, s.31-37.
5. P. Hudzik, Informator o zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach Oddział w Oświęcimiu , Katowice1998
6. P. Hudzik, Oddział w Oświęcimiu, "Szkice Archiwalno - Historyczne ", Katowice 1998 Nr.1, s.91-102.
7. E. Skalińska-Dindorf, Kilometr historii, "Oświęcimski Chemik", Oświęcim 1995, Nr 3(752), s.10.
8. E. Skalińska-Dindorf, 35 lat Archiwum Państwowego w Oświęcimiu. Kilometr historii, "Głos Ziemi Oświęcimskiej", Oświęcim 1994, Nr 15(62), s.6.
9. E. Skalińska-Dindorf, Trzydzieści pięć lat działalności Archiwum Państwowego w Oświęcimiu, "Archeion", Warszawa 1996, Nr XCVI, s. 325-329.