Kontakt

Godziny przyjmowania stron i użytkowników

Dzieje Archiwum

Archiwum Państwowe w Pszczynie powstało w lipcu 1950 r. jako Oddział Powiatowy Archiwum Państwowego w Katowicach, na bazie archiwum książąt pszczyńskich, którego zasób gromadzony był od XIII w.

W pierwszych latach swego działania Oddział w Pszczynie stał się centralną placówką na trenie województwa katowickiego dla archiwaliów podworskich. Złożono tutaj archiwum książąt sułkowskich z Bielska oraz archiwum zarządu dóbr książąt Hohenlohe-Ingelfingen z Koszęcina. W późniejszym okresie archiwalia z Bielska i Koszęcina wróciły do właściwych terenowo archiwów, a w ich miejsca zaczęto przejmować akta administracyjne, gospodarcze i sądowe z własnego terenu.

W 1951 r. Oddział został przemianowany na Powiatowe Archiwum Państwowe w Pszczynie, a w 1953 r. na Oddział Terenowy Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach. Jego właściwość terytorialna rozciągała się na ówczesne powiaty pszczyński i rybnicki.

Po zmianie terytorialnej w 1954 r. nowo utworzony powiat tyski pozostał na obszarze działania Oddziału, natomiast wyodrębniony powiat wodzisławski przejął Oddział Terenowy w Cieszynie. W latach sześćdziesiątych XX w. Archiwum Państwowe w Pszczynie uzyskało dodatkowy lokal w Rybniku. W latach 1976-1983 działał Oddział w Pszczynie z ekspozyturą w Rybniku Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach, który dodatkowo objął swą działalnością obszar byłego powiatu wodzisławskiego. Ostatnia zmiana nastąpiła w 1994 r., gdy zlikwidowano podległą placówkę w Rybniku. Jej zasób, a także teren byłych powiatów rybnickiego i wodzisławskiego przejął Oddział w Raciborzu. Obecny zasięg Archiwum Państwowego obejmuje powiaty: pszczyński, mikołowski i tyski.

Zasób

Obecnie zasób tworzy 156 zespołów archiwalnych, na które składa się 78 232 j.a., stanowiących blisko 900 mb z lat 1287-1989. Najliczniejsze archiwalia dotyczą zagadnień politycznych, gospodarczych i społecznych następujących okresów:

1. pruskiego (od poł. XVIII w.),
2. Rzeczypospolitej Polskiej (1922-1939),
3. Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej (1945-1980).

Tylko część zespołu Archiwum Książąt Pszczyńskich i Akt miasta Pszczyny sięga okresów wcześniejszych. Szczątkowo zachowały się akta dotyczące okupacji hitlerowskiej.

Najcenniejszym i najbardziej kompletnym pod względem źródłowym jest zespół Archiwum Książąt Pszczyńskich w Pszczynie, z lat 1287-1945 liczący blisko 500 mb dokumentów i akt polityczno-administracyjnych, gospodarczych i rodzinnych właścicieli ziemi pszczyńskiej: Piastów (do 1336), książąt czeskich (1336-1480), Kazimierza II ks. cieszyńskiego (1480-1517), Turzonów (1517-1548), Promnitzów (1548-1765), książąt z rodu Anhalt-Coethen (1765-1846) i Hochberg (1846-1945).

Z zespołów administracji ogólnej i specjalnej na uwagę zasługują najpełniej zachowane akta miast: Pszczyny z lat 1466-1945, Mikołowa z lat 1606-1945, Bierunia Starego z lat 1826-1945, starostw powiatowych (od 1743) i 25 gmin (od 1831) oraz pruskiego inspektoratu szkolnego w Pszczynie, urzędu katastralnego i lekarza powiatowego.

Pokaźną grupę stanowią akta pszczyńskich sądów z lat 1849-1950 z aktami metrykalnymi parafii katolickich i ewangelickich od końca XVIII w. do 1874 r.

Zrchiwum przechowuje ponadto akta przedsiębiorstw i instytucji gospodarczych: inspekcji górniczych, kilku kopalń, spuściznę górnośląskiego działacza gospodarczego Günthera Falkenhahna.

Najczęściej udostępniane są akta wytworzone do 1939 r. z zespołów: Archiwum Książąt Pszczyńskich z bogatym zbiorem kartograficznym, akta miast i gmin oraz landratury pruskiej i starostwa międzywojennego.

Teren działania

Archiwa i inne instytucje polskie i zagraniczne

Archiwa i inne instytucje polskie i zagraniczne przechowujące archiwalia z obszaru archiwum:

• Archiwum Państwowe w Katowicach,
• Archiwum Państwowe w Opolu,
• Archiwum Państwowe we Wrocławiu,
• Muzeum Zamkowe w Pszczynie,
• Archiwum Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie,
• Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach.

Bibliografia

1. M. Antonów, Ogólny wykaz zagadnień, do których znajdują się materiały w starszych archiwaliach Archiwum Książąt Pszczyńskich w Pszczynie, [w:] Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, R. 11, 1956, s. 505-507.
2. Archiwalny Biuletyn Informacyjny. Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Stalinogrodzie [Katowicach] oraz jego oddziały terenowe i archiwa powiatowe, Warszawa 1955, s. 28-29.
3. M. Bielińska, Pszczyna i jej archiwum zamkowe, [w:] Komunikat nr 2 Instytutu Śląskiego w Katowicach, Katowice 1947.
4. Druga wojna światowa 1939-1945. Informator o materiałach źródłowych przechowywanych w archiwach PRL. Warszawa 1972, s. 151-156.
5. Informator o materiałach statystycznych w archiwach państwowych 1939-1945, t. 1, Warszawa 1972, s.97-103.
6. Katalog Inwentarzy Archiwalnych, t. 1, oprac. M. Pestkowska, H. Stebelska, Warszawa 1971, s. 174-176, 215-219, t.2, oprac. R. Piechota, Warszawa 1977, s. 52-53.
7. J. Kolenda, Die Ichnoortographia Plesniaca des Andreas Hindenberg aus dem Jahre 1636, Dortmund 1979.
8. B. Spyra, Archiwum Książąt Pszczyńskich. Przewodnik po zespołach 1287-1945, Warszawa 1973.
9. B. Spyra, Informacja o materiałach archiwalnych na temat gospodarki stawowo-rybnej w Archiwum Państwowym w Pszczynie, [w:] Gospodarka stawowa w Polsce Zachodniej wczoraj i dziś, Wrocław 1984, s. 119-130.
10. B. Spyra, Specyfika śląskich archiwów podworsko-przemysłowych, [w:] Archeion t. 62, Warszawa 1975, s. 105-112.
11. B. Spyra, Stan bazy źródłowej dla badań historycznych nad okresem pierwszego 10-lecia Polski Ludowej. [w:] Ćwierćwiecze władzy ludowej w województwie katowickim, Katowice 1971, s. 151-156.
12. B. Spyra, M. Tomczykiewicz, Archiwum Książąt w Pszczynie, [w:] Materiały Muzeum Wnętrz Zabytkowych w Pszczynie t. 1, Pszczyna 1982, s. 96-102.
13. B. Spyra, M. Tomczykiewicz, Znaczenie zasobu Archiwum Państwowego w Pszczynie dla potrzeb gospodarki narodowej, Warszawa-Łódź 1979, s. 109-114.
14. J. Szaflarski, Najstarsza wieloskalowa mapa gospodarcza na obszarze Polski (Mapa ziemi pszczyńskiej Andrzeja Hindenberga z 1636 r.) [w:] Z dziejów kartografii, PAN Oddział we Wrocławiu Komisji Nauk Humanistycznych Instytutu Historii Nauki, Oświaty i Techniki. Zespół Historii Kartografii, z. 1, Wrocław 1979, s. 15-54.
15. J. Szczepańczyk, M. Tomczykiewicz, Źródła do dziejów gimnazjum pszczyńskiego w zasobach Archiwum Państwowego w Pszczynie 1742-1939, [w:] Pszczyńskie gimnazjum i liceum 1742-1992. Szkice monograficzne, pod red. W. Korzeniowskiej, Warszwa 1992, s. 47-54.
16. M. Tomczykiewicz, Zasób aktowy Archiwum Państwowego w Pszczynie, Archeion t. 72, Warszawa 1981, s. 172-182.
17. L. Wiatrowski, Gospodarstwo wiejskie w dobrach pszczyńskich od połowy XVII do początku XIX wieku, Wrocław 1965.
18. T. Włodarska, B. Spyra, Historia Archiwum książąt pszczyńskich, Archeion t. 37, Warszawa 1962, s. 191-206.