Kontakt

Godziny przyjmowania stron i użytkowników

Dzieje Archiwum

Archiwum Państwowe w Raciborzu powstało w sierpniu 1950 roku, jako Powiatowy Oddział Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach. Po trzech latach, w 1953 roku, w ślad za wyodrębnieniem województwa opolskiego, zostało podporządkowane Wojewódzkiemu Archiwum Państwowemu w Opolu. W wyniku reformy administracyjnej w 1975 roku Powiatowe Archiwum Państwowe w Raciborzu zostało przekształcone w Oddział w Raciborzu i na powrót znalazło się w gestii Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach.

Historię narastania i gromadzenia zasobu archiwalnego należy wiązać z początkami archiwum miejskiego. Dokumenty i akta tworzące jego zasób przechowywano do 1945 roku w ratuszu. Archiwum miejskie w Raciborzu nie przypominało dzisiejszego urzędu administracyjnego, był to raczej zbiór ważnych dla miasta dokumentów, przechowywanych w różnych pomieszczeniach ratusza. Zasadnicze zmiany w organizacji archiwum przyniósł początek XX wieku, kiedy to urzędnik magistratu Karl Leib zgromadził w jednym miejscu rozproszone dotąd materiały archiwalne. Istotną role w opracowaniu raciborskich archiwaliów odegrał przedwojenny archiwista Kurt Kudla, sporządzając szczegółowy inwentarz akt miejskich, poprzedzony rozbudowanym wstępem, w którym przedstawił dzieje archiwaliów i sposób ich opracowania.

Pierwszym powojennym kierownikiem a zarazem organizatorem raciborskiej placówki był znany przedwojenny dziennikarz i historyk-regionalista, współpracownik "Nowin Raciborskich" Franciszek Godula. W latach 1951-1958 archiwum prowadził Wiesław Wyglenda, którego zasługą było odnalezienie, ukrytego w leśniczówce na Łężczoku koło Raciborza, cennego zespołu akt Komory Książęcej, przechowywanego wcześniej na zamku. W chwili obecnej obowiązki kierownika pełni Aleksandra Sieklicka.

Zmiany w przynależności archiwalnej były przyczyną częstych przemieszczeń pomiędzy archiwami. W 1987 r. do oddziału nyskiego przekazano z Raciborza 31 zespołów (23,5 tys. jednostek archiwalnych) dotyczących powiatu głubczyckiego i do Archiwum Państwowego w Opolu kolejnych 39 zespołów (9,5 tys. j.a.) z terenu powiatu kozielskiego. Z kolei z Opola do Raciborza przejęto 17 zespołów (3,36 tys. j.a.) w tym akta cechów raciborskich. W 1994 r. do Archiwum w Raciborzu przekazano cały zasób zlikwidowanego Oddziału w Rybniku. Obecnie zasięg działania raciborskiej placówki obejmuje obok Raciborza również Rybnik i Żory.

Zasób

Zasób Oddziału w Raciborzu Archiwum Państwowego w Katowicach liczy 418 zespoły, składające się z 123608 jednostek aktowych, co stanowi 1460,88 mb.

Przegląd najwartościowszych materiałów należy rozpocząć od zespołu Akta miasta Raciborza (1360-1944) liczącego 605 jednostek, w tym 74 dokumenty pergaminowe dotyczące m.in.: przywilejów miejskich, rzemiosła, pożyczek i fundacji. Ponadto w zespole tym odnajdziemy sprawy gminy, sprawy policyjne, księgi meldunkowe, protokoły sędziego pokoju, okręgi urzędowe, sprawy poruczone. Podobny materiał mieści się w zespole Akta miasta Żor (1505-1693, 1765-1950). Cenne materiały zawierają akta Komory Książęcej zamku w Raciborzu (1701-1938). Wśród blisko 8 tys. jednostek można znaleźć m.in. akta dotyczące tytułów prawnych: przywileje, nabywanie i zbywanie własności z tytułu kupna-sprzedaży, akta gruntowe i pomiary gruntów, akta procesowe dotyczące spraw majątkowo-rodzinnych, pożyczki i długi. Ponadto akta budowlane, genealogie, historie majątków, procesy uwłaszczeniowe, serwituty, udział w pracach publicznych, w budowie dróg, mostów, elektryfikacji, udział w budowie i utrzymaniu szkół, fundacje na rzecz Kościoła, organizacje charytatywne i opieka nad ubogimi. Z dokumentów cechowych zachowały się, z lat 1560-1866, materiały dotyczące cechów: garncarzy, kuśnierzy, sukienników i tkaczy. Zawierają przywileje i statuty cechów, wykazy mistrzów i uczniów oraz dokumenty rachunkowe.

Bardzo interesujący materiał badawczy dotyczący zagadnień: politycznych, rolnych, kościelnych, szkolnych, policyjnych, sądowych, wojskowych oraz podatkowo-finansowych posiadają dwie landratury - raciborska i rybnicka, sięgające po XVIII w. Liczne informacje związane z procesami karnymi, spadkowymi i gruntowymi występują w zespołach sądowych, prokuratury i kancelarii notarialnych raciborskich i rybnickich. Cenny materiał źródłowy pochodzi również z okresu powojennego. Zespoły akt Starostwa Powiatowego w Raciborzu i Rybniku ( 1945-1950) zachowały ciekawe informacje na temat kształtowania się władzy ludowej. Uzupełniają je powiatowe rady narodowe, akta zarządów miejskich i gminnych.

Archiwum przechowuje również akta stanu cywilnego urzędów z terenu powiatu raciborskiego, rybnickiego oraz z Żor.

Teren działania

Archiwa i inne instytucje polskie i zagraniczne

Archiwa i inne instytucje polskie i zagraniczne przechowujące archiwalia z obszaru archiwum:

• Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach,
• Archiwum Diecezjalne w Opolu,
• Archiwum Głównej Komisji Badania Zdrobni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie,
• Archiwum Państwowe w Katowicach,
• Archiwum Państwowe w Opolu,
• Archiwum Państwowe we Wrocławiu,
• Archiwum Ziemskie w Opawie,
• Muzeum w Raciborzu.

Bibliografia

1. Puste archiwa, "Nowiny Raciborskie", 1997, nr 32, s. 3.
2. Region w literaturze [opis publikacji: Skarby Archiwum Państwowego w Katowicach, katalog wystawy jubileuszowej, red. S. Wracławek, Katowice 1998), "Nowiny Raciborskie", 2000, nr 2, s. 8.
3. Archiwiści w potrzebie, "Dziennik Zachodni", 1997, nr 142, s. II.
4. Banduch R., Krupa W., Mączka M., Doświadczenia Archiwum Państwowego w Katowicach z akcji tarowania akt zalanych w wyniku powodzi w 1997 roku, "Szkice Archiwalno-Historyczne", nr 2, 2000, s. 145-155.
5. Belerski T., Straty nie tylko historyczne, "Rzeczpospolita", 1997, nr 171, s. 3.
6. Białe kruki raciborskiego Archiwum, "Nowiny Raciborskie", 1995, nr 42, s. 3.
7. Bubula E., Skarbnica wiedzy rodzinnej, "Nowiny", 1989, nr 18, s. 4.
8. Czajkowska J., Józef Szukałowski 1913-1986, "Zeszyty Raciborskie Strzecha", t. 5, 1990, s. 134-137.
9. Czajkowska J., Materiały archiwalne do dziejów Raciborza i Ziemi Raciborskiej po 1945 roku w zasobach Archiwum Państwowego w Raciborzu, "Zeszyty Raciborskie Strzecha", t. 5, 1990, s. 94-99.
10. Czajkowska J., Wracławek S., Informator o zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach. Oddział w Raciborzu, Katowice 1998.
11. Czajkowska J., Wracławek S., Oddział w Raciborzu, "Szkice Archiwalno-Historyczne", nr 1, 1998, s. 111-117.
12. Delowicz J. (oprac.), Archiwa czekają, "Gazeta Żorska", 1999, nr 6, s. 10.
13. Dermin R., Spychalski S., Po 31 latach z CSRS do PRL, "Archeion", t. 66, 1978, s. 338-340.
14. Domański L., Pampuch I., Józef Szukałowski (3 VII 1913 - 25 IX 1986), "Archeion", t. 90, 1992, s. 234-237.
15. Archiwalia w muzeum, "Tygodnik Przegląd Powiatowy", 2000, nr 20, s. 13.
16. Jończy M.J., Świadectwa historii, "Nowiny", 2000, nr 41, s. 8.
17. Kaczmarek W., Przywrócić świetność, "Trybuna Śląska", z dnia 31 marca 1999 r., s. 5.
18. Kowalik H., Pamięć na śmietniku, "Trybuna Śląska", 1997, nr 183, s. 4.
19. Zbiory pozostaną, "Dziennik Zachodni w Raciborzu", 1999, nr 5, s. 3.
20. Kucharczyk P., Grzyb-hibernatus: Archiwum Państwowe w Raciborzu. Akta suszą się jak drewno, "Gazeta Katowicka", 1997, nr 252, s. 5.
21. Leśniewska B., Akta do komory, "Dziennik Zachodni", 1997, nr 175, s. I.
22. Ludwiczek D., Ratownicy historii, "Trybuna Śląska", 1997, nr 263, s. 4.
23. Co kryje Archiwum, "Nowiny", 1997, nr 5, s. 4.
24. Pampuch I., Józef Szukałowski 1913-1986, "Archiwista", 25(1989), nr 85, s. 113-114.
25. Pergaminy pod wodą, "Trybuna Śląska", 1997, nr 166, s. 1-2.
26. Prze, Suszyli akta w chłodni, "Gazeta Katowicka", 1997, nr 260, s. 4.
27. Stajer I., Zapiski z przeszłości, "Dziennik Zachodni w Raciborzu", 2000, nr 33.
28. Stępniak W., Skutki powodzi w 1997 roku w archiwach w Polsce, "Archiwista Polski", 3(1998), nr 1, s. 58-65.
29. Uratowali historię ..., "Dziennik Zachodni", 1997, nr 190, s. II.
30. Wawoczny G., Tajemnice akt, "Nowiny Raciborskie", 2000, nr 38, s. 7.