› › Wydawnictwa › › Szkice archiwalno-historyczne

Szkice archiwalno-historyczne
ISSN 1508-275X

"Szkice Archiwalno-Historyczne" to periodyk wydawany przez Archiwum Państwowe w Katowicach od 1998 roku. Powstał on z inicjatywy prof. dr hab. Edwarda Długajczyka, długoletniego pracownika katowickiego Archiwum, pod redakcją którego ukazały się dwa numery czasopisma: numer 1 w 1998 roku oraz numer 2 w 2000 roku. Później nastąpiła kilkuletnia przerwa w jego wydawaniu. Od 2007 roku ukazuje się już regularnie co roku, ponadto wydawane są numery specjalne, jak numer 8 w 2011 roku, w którym zawarte zostały referaty z rocznicowej konferencji naukowej poświęcone powstaniom śląskim (Powstania śląskie w pamięci historycznej. Uczestnicy - pomniki- rocznice. Pod red. M. Fica i R. Kaczmarka). Czasopismo publikuje teksty tak z zakresu historii, głównie z dziejów Śląska, jak i szeroko rozumianej archiwistyki oraz źródłoznawstwa.

Redaktorem naczelnym od 2007 roku jest dr hab. Piotr Greiner, a funkcję sekretarza pełni Sławomira Krupa. Do Komitetu Naukowego zaproszono uznanych naukowców z kraju i z zagranicy. Obecnie w skład Komitetu wchodzą: prof. dr hab. Marek Czapliński z Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. dr hab. Edward Długajczyk z Muzeum Śląskiego w Katowicach, dr hab. Joanna Januszewska-Jurkiewicz z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, prof. dr hab. Ryszard Kaczmarek z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, prof. dr Wilfried Reininghaus - Prezydent Archiwum Krajowego Nadrenii-Westfalii w Düsseldofie, dr Roman Smolorz z Archiwum Miejskiego w Ratyzbonie oraz prof. PhDr. Aleš Zářický z Uniwersytetu w Ostrawie.

Czasopismo jest recenzowane.

Wykaz współpracujących recenzentów Plik pdf
Procedura recenzowania Plik pdf
Formularz recenzji Plik pdf

Materiały publikowane w periodyku zaopatrzone są w streszczenia w językach niemieckim i angielskim. Wersją pierwotną czasopisma jest wersja papierowa. Tomy starsze niż dwa lata zostają umieszczone on-line na stronie Archiwum Państwowego w Katowicach (www.katowice.ap.gov.pl).

Od 2011 roku "Szkice Archiwalno-Historyczne" są naukowym czasopismem parametryzowanym. W 2012 roku zostały umieszczone na liście czasopism punktowanych Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego (lista "B", obszar nauki "H" - zob. Index Copernicus http://lista2012.indexcopernicus.com/index.htm) z 4 punktami. Za 2012 rok przyznano 3 punkty na liście „B” czasopism parametryzowanych Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego ogłoszonej Komunikatem z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie wykazu czasopism naukowych wraz z liczbą punktów przyznawanych za publikacje w tych czasopismach.

Wskazówki dla Autorów

Wskazówki ogólne Plik pdf
Oświadczenie Autora(ów) Plik Word
Zasady przygotowania tekstu Plik pdf

Dotychczas ukazały się

Szkice archiwalno-historyczne nr 10, 2013

Streszczenia artykułów:

Artykuły i materiały

Sławomira Krupa, Stan zachowania materiałów archiwalnych z zasobu Archiwum Państwowego w Katowicach do dziejów przemarszu wojsk Jana III Sobieskiego przez Górny Śląsk w 1683 roku

Autorka przeanalizowała zasób Archiwum Państwowego w Katowicach jako bazy źródłowej do historii przemarszu wojsk Rzeczypospolitej i króla Jana III Sobieskiego przez Śląsk na odsiecz Wiedniowi w 1683 roku. Przedstawiony został pobyt polskiego władcy na podstawie opublikowanych źródeł i opracowań oraz porównano je z zachowanymi dokumentami z zasobu katowickiego Archiwum. Omówiono również straty w materiałach archiwalnych spowodowane przede wszystkim przez II wojnę światową.


Joanna Strońska-Przybyła, Historyczny zasób biblioteki Archiwum Państwowego w Katowicach Oddział w Pszczynie - analiza proweniencji oraz katalog starych druków (1500-1800)

Autorka opisuje w artykule dzieje gromadzenia oraz charakter zbiorów biblioteki Archiwum Państwowego w Katowicach Oddział w Pszczynie. Najważniejsza część tekstu została poświęcona kolekcji starych druków, w której opisano jej dzieje, kolejne inwentaryzacje oraz proweniencje. Stare druki znajdujące w kolekcji pochodzą z trzech głównych grup proweniencyjnych, pierwszą reprezentuje księgozbiór biblioteki pszczyńskiego magistratu, drugą szczątki biblioteki książęcej zwanej zamkową, natomiast trzecią grupę stanowi zachowany fragment biblioteki archiwum książęcego. Do tekstu załączony został również przygotowany po raz pierwszy katalog starych druków przechowywanych w pszczyńskim archiwum wraz z indeksami drukarzy, księgarzy i wydawnictw.


Bogdan Kloch, Pszowskie sanktuarium maryjne w świetle "Kronik" ks. Pawła Skwary i ks. Augustyna Wolczyka

W pierwszej części artykuł opisuje dzieje sanktuarium maryjnego w Pszowie podkreślając jego szczególne znaczenie nie tylko dla okolicznych miejscowości, ale również całego Górnego Śląska. Natomiast w części zasadniczej autor skupił się na analizie treści dwóch publikacji prezentujących historię sanktuarium: Chronik des Pfarr-und Wallfahrtortes Pschow im Kreise Rybnik in preussisch Oberschlesien, która ukazała się drukiem w 1861 roku oraz opublikowanej w 1862 roku pracy pod tytułem Kronika historyczna wiadomości o Pszowie, farnem i pątnem miejscu w Rybnickim powiecie w Pruskíem Górném Szlązku.


Mieczysław Starczewski, Tadeusz Puszczyński w działaniach destrukcyjnych na Górnym Śląsku w latach 1920-1921

Oficjalnie o przynależności państwowej Górnego Śląska miał zadecydować plebiscyt, ale obie zainteresowane strony, Niemcy i Polska, nie rezygnowały z użycia argumentu siłowego. W polskich przygotowaniach zbrojnych ważne miejsce zajęła koncepcja przerwania linii kolejowych i łączności terenu plebiscytowego w państwem niemieckim. Autorem tej koncepcji był porucznik/kapitan Tadeusz Puszczyński. W największej tajemnicy kilka grup dywersyjnych pod jego kierownictwem czyniło przygotowania do zniszczenia wytypowanych obiektów. Akcja "Mosty" poprzedziła na kilka godzin zbrojne wystąpienie oddziałów powstańczych w dniu 3 maja 1921 roku i zakończyła się pełnym sukcesem.


Danuta Musioł, Komunikacja w Pszczynie w latach 1922-1939

W artykule omówiono połączenia kolejowe i autobusowe pomiędzy Pszczyną a innymi miejscowościami, zwłaszcza ówczesnego województwa śląskiego, od momentu zmiany państwowości w 1922 roku do wybuchu II wojny światowej, jak również reakcje społeczeństwa na zamiany w możliwościach komunikacyjnych miasta. Ponadto przedstawiono środki transportu, które były wówczas w posiadaniu mieszkańców Pszczyny i starano się pokazać regulacje prawne, którym podlegali ich posiadacze.


Dawid Keller, Funkcjonowanie Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Katowicach w latach 1922-1939 w świetle akt zgromadzonych w zespole Urząd Kontroli Państwowej w Katowicach

Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w Katowicach w latach 1922-1939 administrowała siecią kolejową w części województwa śląskiego przyłączonej w 1922 roku do Polski. Jej funkcjonowanie w tym czasie, jako organu administracji, zostało do tej pory słabo rozpoznane. Również jej działalność przewozowa, inwestycyjna oraz utrzymaniowa w historiografii ogranicza się głównie do zagadnień związanych z przewozem węgla, początkowymi kłopotami ruchowymi po 1922 r., czy sztandarowymi inwestycjami okresu - zarówno państwowymi (linie obejściowe, magistrala węglowa), jak i wojewódzkimi. Autor sięgnął do słabo wykorzystanych do tej pory źródeł zachowanych w zespole akt Urzędu Kontroli Państwowej w Katowicach, które pozwalają poznać rzeczywiste funkcjonowanie kolei w polskiej części Górnego Śląska w tym okresie.


Adam Dziuba, Aleksander Drozdowski, Organizacja struktur wojewódzkich i lokalnych Milicji Obywatelskiej w województwie śląskim/katowickim/stalinogrodzkim w latach 1949-1954

W tekście omówiono historię powstania i rozwoju struktur organizacyjnych Milicji Obywatelskiej (MO) w województwie śląskim w latach 1945-1954. Milicja Obywatelska początkowo miała funkcjonować jako organ porządkowy podległy samorządom lokalnym, jednak już w momencie jej tworzenia przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego podporządkowana została Resortowi Bezpieczeństwa Publicznego, a następnie Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego. Jej organizowaniem w województwie śląskim zajmowała się grupa operacyjna, na której czele stał były żołnierz Armii Ludowej kapitan Stanisław Bartosz. Polska Partia Robotnicza w toku kilkakrotnie przeprowadzanych czystek i reorganizacji nasyciła aparat MO w województwie swoimi działaczami, w efekcie czego służba milicyjna była w pełni wobec niej dyspozycyjna i ściśle współdziała z Wojewódzkim Urzędem Bezpieczeństwa Publicznego.


Katarzyna Wilczok, Międzyzakładowy Komitet Założycielski Katowice NSZZ "Solidarność" w otoczeniu społeczno-kulturowym regionu (1980-1981)

Artykuł opisuje bieżące działania podejmowane w przestrzeni społeczno-kulturowej województwa katowickiego lat 1980-1981 przez utworzony na przełomie sierpnia i września 1980 roku Międzyzakładowy Komitet Robotniczy/Założycielski NSZZ "Solidarność" z tymczasową siedzibą w Hucie "Katowice", który okazał się jednym z najprężniej działających ośrodków regionalnych niezależnego od władzy komunistycznej związku zawodowego. Odczuwalny przez polskie społeczeństwo brak wolności spowodował, że "Solidarność" lat osiemdziesiątych XX wieku była przez wielu postrzegana nie tylko jako związek zawodowy broniący praw pracowniczych, ale również, a może przede wszystkim jako struktura, która pomagała w realizacji różnych inicjatyw społecznych, pełniąc ważną rolę w sferze społeczno-kulturowej regionu, stanowiąc zalążek społeczeństwa obywatelskiego, którego rozwój został zahamowany wprowadzeniem stanu wojennego.


Dariusz Burczyk, Wybrane zagadnienia dotyczące organizacji i funkcjonowania kancelarii Wojskowego Sądu Rejonowego w Gdańsku

Celem powyższego artykułu jest prezentacja ustaleń badawczych dotyczących organizacji oraz funkcjonowania kancelarii (sekretariatu) Wojskowego Sądu Rejonowego w Gdańsku oraz dostarczenie osobom zajmującym się zawodowo współczesną dokumentacją sądową cennych informacji na temat procesów archiwotwórczych zachodzących w tych specyficznych organach sądownictwa wojskowego. W pracy omówiono m.in. wojskowe przepisy regulujące kwestie prowadzenia biurowości jawnej i tajnej w wojsku, strukturę organizacyjną Wojskowego Sądu Rejonowego w Gdańsku, organizację pracy kancelaryjnej ze szczególnym uwzględnieniem problemów z jakimi się musiały borykać wszystkie kancelarie urzędów organizowanych na terenach "wyzwolonych". Przedstawiono również różne pomysły, które miały na celu usprawnienie pracy w kancelariach oraz zwiększenie wydajność pracujących w nich osób.


Katarzyna Bereta, Wokół nieznanej korespondencji Jana Brzozy

Artykuł przedstawia wybrane zagadnienia z życiorysu Jana Brzozy, pisarza urodzonego w 1900 roku we Lwowie, którego prawdziwe nazwisko brzmiało Józef Worobiec. Na tle biograficznych refleksji zaprezentowana zostaje nieznana szerszemu gronu odbiorców korespondencja autora z lat 1933-1969, którą ten przekazał w darze Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich we Wrocławiu. Szczególną uwagę Autorka poświęca dwom listom - prozaika do jego lwowskiego kolegi po piórze Piotra Kozłaniuka oraz antykwariusza Aleksandra Krawczyńskiego do badanego literata.


Komunikaty

Mirosław Węcki, Dokumenty dotyczące losów księdza Emila Szramka w okresie II wojny światowej w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach

Ksiądz dr Emil Szramek (1887-1942), proboszcz katowickiego kościoła Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w latach 1926-1940, jest jednym z najbardziej znanych kapłanów katolickich działających na Górnym Śląsku w pierwszej połowie XX wieku. Tragicznie potoczyły się jego losy w okresie II wojny światowej. W 1940 roku został aresztowany przez gestapo i w 1942 roku zmarł w obozie koncentracyjnym w Dachau. Artykuł prezentuje niepublikowane dotąd dokumenty dotyczące losów katowickiego proboszcza z lat 1939-1942 przechowywane w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach.


Ewelina Muszyńska, Rekonesans badawczy materiałów dotyczących Górnego Śląska w zbiorach Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej "Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Kobiet"

W artykule podjęto próbę sporządzenia sprawozdania o stanie zachowania zasobu archiwalnego Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej "Archiwum i Muzeum Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Kobiet". Autorka wymienia i krótko charakteryzuje poszczególne działy Archiwum, szczególną uwagę skupia jednak na materiałach Wojskowej Służby Kobiet, odnoszących się do śląskich konspiratorek. Autorka zwraca uwagę na fakt, iż materiały te pozostają dotychczas niewykorzystane w badaniach nad dziejami ruchu oporu na Górnym Śląsku.


Rafał Michalski, Zamach na papieża Jana Pawła II w świetle meldunków wywiadu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej

Artykuł jest próbą odtworzenia działań wywiadu cywilnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL), podejmowanych po dokonaniu w dniu 13 maja 1981 roku w Rzymie zamachu na papieża Jana Pawła II, w oparciu o szyfrogramy pochodzące z rezydentur Departamentu I Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Rzymie i Belgradzie. Wiele miejsca w meldunkach poświęcono włoskiemu procesowi obywatela Bułgarii - Siergieja Antonowa. Wywiad PRL śledził proces w ramach współpracy z wywiadami innych państw Układu Warszawskiego w celu odsunięcia podejrzeń od "towarzyszy z Bułgarii".


Wspomnienia

Irena Antonów-Nitsche, Dr Michał Antonów (1903-1985)

Artykuł został napisany przez córkę dr Michała Antonowa, dyrektora Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego, który w 1932 roku przyjechał na Górny Śląsk, aby objąć kierownictwo powstającej tu pierwszej placówki o charakterze archiwum historycznego. Z tym miejscem pracy zwiany był aż do 1970 roku, z przerwą na okres okupacyjny. Tekst opisuje zarówno jego życie zawodowe związane z archiwum w Katowicach, jak również działalność edukacyjną i naukową. Znajdują się w nim również wykazy opracowanych przez niego zespołów oraz lista jego licznych publikacji naukowych.


Sprawozdania

Piotr Greiner, Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego w Katowicach za 2012 rok

W 2012 roku do zasobu Archiwum Państwowego w Katowicach przejęto 46,5 tysięcy jednostek archiwalnych z 45 zespołów archiwalnych o rozmiarze 174,8 metrów bieżących. W tym oprócz materiałów aktowych przejęto między innymi 2,9 tysiąca dokumentacji technicznej. Na koniec 2012 roku zasób Archiwum liczył 5.255 zespołów z 2.177.997 jednostkami archiwalnymi o rozmiarze przekraczającym 21,4 kilometrów bieżących.


Szkice archiwalno-historyczne nr 9, 2012

Streszczenia artykułów:

MARIAN GRZEGORZ GERLICH, MIŁOSZ A. GERLICH, "Pamiątki domowe" jako artefakty tradycji rodzinnej i górnośląskiej tożsamości regionalnej

W artykule podano analizie antropologicznej pamiątki rodzinne na Górnym Śląsku. Według autorów bardzo widoczny jest proces rozpowszechniania się potrzeby ochrony tradycji rodzinnej jako części tradycji lokalnej. Z tego wynika coraz większa obecność pamiątek rodzinnych w muzeach. Aby ich ekspozycja nie była tylko "cmentarzyskiem" tego, co minęło, muszą one ulec nowej interpretacji, by mogły tworzyć część górnośląskiej tożsamości regionalnej.


SZYMON WIACEK, Niektóre znaki wodne z dokumentów i akt gliwickiego oddziału Archiwum Państwowego w Katowicach

W artykule przeanalizowano znaki wodne (filigrany) pojawiające się na dokumentach przechowywanych w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach, Oddział w Gliwicach. Występują one w kilku charakterystycznych typach, jako: motywy heraldyczne, herby, przedstawienia świętych, postacie, litery. Zachowały się głównie dla czasów nowożytnych, co świadczy zarówno o ówczesnych ożywionych kontaktach gospodarczych Gliwic z Rzeszą Niemiecką, jak i o wysokim poziomie papiernictwa na Śląsku w tej epoce.


DOBROCHNA KOZLOWSKA, Die schlesische Mariensäule als Abbild des konfessionellen, politischen und kulturellen Einflusses der Habsburger Monarchie in Schlesien

W artykule, na podstawie zestawienia najbardziej spektakularnych kolumn maryjnych, podjęto próbę zilustrowania politycznego, kulturalnego i wyznaniowego obrazu Śląska w epoce baroku. Wznoszenie rzeźb maryjnych było fenomenem, który można zaobserwować wówczas w całej katolickiej części Europy Środkowej. Autorka skoncentrowała się na: ocenie estetycznej, źródłach inspiracji artystycznej oraz fundatorach wybranych przez siebie zabytków z terenu całego Śląska.


JOANNA STROŃSKA-PRZYBYŁA, PIOTR GREINER, Nieznane plany Pszczyny z XVIII i początków XIX wieku

Analiza trzech nieznanych dotąd planów Pszczyny. Dwóch z połowy XVIII wieku, powstałych po wielkim pożarze miasta w 1748 roku oraz jednego z 1811 roku, który został wykonany w ramach pruskiej akcji skartowania wszystkich ówcześnie istniejących miast na Górnym Śląsku.


ANNA KUBICA, Franciszek Michejda wobec polskiej sprawy narodowej na Śląsku Cieszyńskim u schyłku XIX wieku

Dzięki zachowanej w Bibliotece i Archiwum imienia Tschammera w Cieszynie bogatej spuściźnie archiwalnej po pastorze Franciszku Michejdzie, autorka zajęła się analizą jego poglądów politycznych i społecznych. Ten przywódca ewangelickiego, polskiego ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim był reprezentantem ówczesnej wąskiej warstwy wykształconych Polaków. Swoje poglądy nacjonalistyczne potrafił godzić z lojalizmem wobec habsburskiej monarchii oraz z konserwatywnym światopoglądem.


JOANNA SOWA, Sosnowiec w fotografii. Materiały fotograficzne do dziejów Sosnowca w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach

Przy okazji 110 rocznicy powstania miasta Sosnowiec zaprezentowano przegląd dokumentacji fotograficznej dotyczącej jego dziejów. W zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach doszukano się 200 zespołów archiwalnych z 90 000 jednostkami archiwalnymi (1000 metrów bieżących) akt, w których można przeprowadzać badania z zakresu dziejów Sosnowca. Tylko niewielka część z nich zawiera również fotografie. Ich szczegółowy spis z sygnaturami archiwalnymi dołączono do artykułu.


IWONA POGORZELSKA, Źródła do dziejów Sosnowca z okresu dwudziestolecia międzywojennego znajdujące się w zasobie Archiwum Państwowego w Kielcach

Przy okazji 110 rocznicy powstania miasta Sosnowiec zaprezentowano szczegółowy przegląd zespołów archiwalnych z zasobu Archiwum Państwowego w Kielcach, w których znajdują się materiały na temat dziejów miasta nad Brynicą. Najważniejszym zespołem jest zespół Urzędu Wojewódzkiego Kieleckiego z lat 1919-1939. Autorka podaje jednak także szereg innych zespołów archiwalnych oraz szczegółowych sygnatur akt dotychczas nieznanych i niewykorzystanych w badaniach nad dziejami Sosnowca.


ZDENĚK KRAVAR, Fondy z období nacistické okupace střední Evropy se vztahem k území dnešního Polska uložené v Zemském archivu v Opavě

W artykule przedstawiono szczegółowo słabo spenetrowany przez polskich historyków II wojny światowej zasób Archiwum Krajowego w Opawie. Zespoły z lat 1938/1939-1945 zaprezentowano podając ich ogólny opis, objętość, a przede wszystkim wskazując szczegółowo sygnatury akt odnoszące się do terenu dzisiejszej Polski.


ROMAN SMOLORZ, Źródła do badań prozopograficznych i biograficznych nad Polakami w Niemczech w bawarskich archiwach komunalnych. Przypadek zespołu "Kennkarten"

Przyczynek do dziejów powojennej emigracji z Europy Wschodniej, w tym z Polski. Autor podaje szczegółowe informacje o materiale źródłowym, jakim są karty meldunkowe przechowywane w Archiwum Miejskim w Ratyzbonie, do tej pory nie tylko nieznanym, ale również niewykorzystywanym w badaniach nad migracjami po II wojnie światowej. Wskazuje również na możliwość przeprowadzenia w oparciu o ten materiał archiwalny badań prozopograficznych.


DARIUSZ BURCZYK, Ewidencja wojskowa jako źródło do badań nad najnowszą historią Polski na przykładzie kart ewidencyjnych żołnierzy batalionów budowlanych z powiatów elbląskiego i braniewskiego

W celu zaprezentowania wykorzystania wojskowych kart ewidencyjnych jako źródła historycznego do badania najnowszej historii Polski autor posłużył się przykładem kart ewidencyjnych poborowych z powiatów elbląskiego i braniewskiego z lat 1947-1957. Analizie poddano dane dotyczące żołnierzy skierowanych do przymusowych wojskowych batalionów budowlanych. W oparciu o karty ewidencyjne prześledzono dane demograficzno-socjologiczne tej grupy.


ADAM DZIUBA, Oszustwa, szantaż i propaganda. Kampania Polskiej Partii Robotniczej przed wyborami do Sejmu Ustawodawczego z 19 stycznia 1947 r. w województwie śląskim

W artykule zaprezentowano przebieg kampanii wyborczej do Sejmu Ustawodawczego w województwie śląskim w 1947 roku. Według opublikowanych rezultatów wyborów miażdżące zwycięstwo odniósł komunistyczny Blok Demokratyczny. W świetle ustaleń autora Polska Partia Robotnicza w województwie śląskim wprawdzie osiągnęła zwycięstwo, ale nie aż tak wielkie, jak głosiły władze. Rezultat wyborów nie tyle był odzwierciedlenia preferencji politycznych społeczeństwa, ile skumulowanym efektem fałszerstw i presji wywartej na społeczeństwo podczas kampanii wyborczej.


MICHAŁ SKWARA, Zawieszanie powiatowych zarządów Polskiego Stronnictwa Ludowego w województwie śląskim jako metoda walki politycznej w okresie poprzedzającym wybory do Sejmu Ustawodawczego w dniu 19 stycznia 1947 roku

Uzyskanie przez obóz komunistyczny zwycięstwa w wyborach do Sejmu Ustawodawczego w 1947 roku nastąpiło w dużym stopniu dzięki fałszerstwom i represjom policji politycznej skierowanym przeciwko opozycji. Głównym przeciwnikiem obozu władzy stało się legalnie działające Polskie Stronnictwo Ludowe. Autor opisuje w swoim artykule jedną z metod represji - zawieszanie w województwie śląskim działalności powiatowych struktur starającej się przeciwstawić hegemonii Polskiej Partii Robotniczej ludowej partii, której przywódcą był Stanisław Mikołajczyk.


DARIUSZ WĘGRZYN, Tajemnice wyborczego "sukcesu". Rola Urzędu Bezpieczeństwa w przygotowaniu i przeprowadzeniu wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 19 stycznia 1947 roku w województwie śląskim.

W artykule poddano szczegółowej analizie udział aparatu bezpieczeństwa w przygotowaniach do wyborów do Sejmu Ustawodawczego z 19 stycznia 1947 roku. Urząd Bezpieczeństwa bezpośrednio uczestniczył w: doborze członków komisji wyborczych, unieważnianiu list wyborczych, fałszerstwach przy oddawaniu i liczeniu głosów, represjach skierowanych przeciwko opozycji politycznej. Autor wskazuje przy tym na wieloletnie negatywne konsekwencje społeczne swoistego "teatru wyborczego", który od tej pory stosowano stale w komunistycznej Polsce.


DOROTA KRUKAR-RUPPENTAL, Rolnictwo w gminie Wielopole w latach 1950-1953

Autorka w oparciu o fragmentaryczny materiał źródłowy stara się odtworzyć działalność jednej z śląskich gmin wiejskich - Wielopola w powiecie rybnickim w okresie stalinizmu w Polsce. Koncentruje swoją uwagę na problemach gospodarczych. Przedstawia: dylematy związane z realizacją planów obowiązkowych dostaw produktów rolnych, nieskuteczność działań zmierzających do mechanizacji rolnictwa, a także przejawy ideologizacji życia codziennego oraz fasadowość podejmowanych przez urząd gminny inicjatyw gospodarczych.


KATARZYNA WAWRZYKOWSKA, "Barbarzyński mord w Katyniu". Broszura Franciszka Trąbalskiego - nestora śląskich socjalistów.

Autorka koncentruje swoją uwagę nie tyle na mordzie katyńskim, ile na pamięci o tym wydarzeniu. Prawdę o pomordowanych na wschodzie Polakach bezskutecznie starał się podtrzymywać nestor górnośląskich socjalistów - Franciszek Trąbalski. Nie zważając na konsekwencje przygotował poświęconą zbrodni w Katyniu broszurę, którą oparł na zagranicznych wydawnictwa i zasłyszanych relacjach. Jej treść została szczegółowo omówiona w artykule.


MICHAŁ GARBACZ, Historia vita magistra est, czyli digitalizacja w Polsce i na świecie

Cyfryzacja materiałów archiwalnych jako zagadnienie w Polsce stosunkowo nowe ciągle budzi kontrowersje. W artykule opisano początki digitalizacji i jej rozwój na świecie oraz w Polsce. We wnioskach z przeprowadzonej analizy autor stwierdza, że do osiągnięcia poziomu w tej dziedzinie, jaki reprezentują kraje zachodniej Europy, jeszcze pozostała daleka droga. Braki wynikają przede wszystkim z kłopotów finansowych służby archiwalnej w Polsce.


PAWEŁ HUDZIK, Elżbieta Skalińska-Dindorf (1925-2011)

Artykuł biograficzny poświęcony pracownicy Archiwum Państwowego w Katowicach - Elżbiecie Skalińskiej-Dindorf. Była archiwistką najpierw w Oddziale Archiwum w Gliwicach, a potem pracownikiem naukowym i kierownikiem Oddziału Archiwum Państwowego w Oświęcimiu.


Szkice archiwalno-historyczne nr 8, 2011

Streszczenia artykułów:

Maciej Fic, Ryszard Kaczmarek, Wstęp

Zeszyt specjalny "Szkiców Archiwalno-Historycznych" zawiera teksty poświęcone pamięci o powstaniach śląskich po 90 latach od daty walk o Górę Św. Anny. Celem publikacji jest pokazanie zmieniających się na przestrzeni ostatniego stulecia interpretacji i ocen dotyczących powstań oraz wyników badań prowadzonych od kilkunastu lat nad tymi specyficznymi miejscami pamięci (lieux des mémoire/Erinnerungsorte).


Tomasz Pawelec, Metahistoria miejsc pamięci

Autor dokonał przegląd możliwości poznawczych, jakie z punktu widzenia metodologii historii otwiera kategoria "miejsca pamięci" i udowadnia potrzebę systematycznego prowadzenia dalszych studiów nad pamięcią o powstaniach śląskich.


Marian Grzegorz Gerlich, Czas powstań śląskich w perspektywie pamięci zbiorowej oraz procesów mityzacji i mitologizacji

W opracowaniu wskazano na istniejącą absencję badań nad pamięcią zbiorową górnośląskiej ludności rodzimej, zwłaszcza w perspektywie analiz etnologicznych i antropologicznych. Zdaniem Autora, powstania śląskie i plebiscyt dzisiaj nie tylko skłaniają do dalszego poznawania tych wydarzeń, ale są także pretekstem do generowania wyobrażeń o nich i tym samym określania własnej tożsamości.


Edward Długajczyk, Stan wiedzy i perspektywy badań historycznych w zakresie powstań i plebiscytu

W swoim artykule uznany badacz dziejów Górnego Śląska lat 1918-1922 zajął się przeglądem stanu powojennej polskiej historiografii na temat powstań śląskich. Nie ograniczył się tylko do tekstów naukowych, ale szczegółowo omówił również polemiki toczące się na łamach prasy ogólnopolskiej i regionalnej w ostatnich dwóch dekadach, wskazując na szerszy zakres, aniżeli tylko historiograficzny, sporów o obraz powstań śląskich.


Jadwiga Wala-Menou, Polskie iluzje: Górny Śląsk we francuskiej korespondencji rządowej z lat 1919-1921

W artykule znaleźć można próbę nowego spojrzenia na rolę francuskiej dyplomacji w latach 1919-1921 w kwestii polskich aspiracji do Górnego Śląska. Pamięć o bezwarunkowym wsparciu Paryża dla polskich aspiracji Autorka konfrontuje z rzeczywistymi planami dyplomacji francuskiej.


Ryszard Kaczmarek, Rocznice i pomniki powstańcze w województwie śląskim

W tekście najbardziej uznawanego górnośląskiego historyka średniego pokolenia znajduje się syntetyczny opis zmieniających się w okresie dwudziestolecia międzywojennego sposobów czczenia pamięci o powstaniach na polskiej części Górnego Śląska. Był to temat, którego używano w bieżącej walce politycznej pomiędzy obozem reżymowym w Polsce w latach 1926-1939, a demokratyczną opozycja parlamentarną. W autonomicznym województwie śląskim ponadto łączący się z konfliktem personalno-politycznym pomiędzy reprezentującym totalitarny ustrój Michałem Grażyńskim, a przywódcą chadeckiej opozycji Wojciechem Korfantym.


Barbara Szczypka Gwiazda, Pamięć historyczna przechowywana w dziele sztuki na przykładzie pomników powstańczych w Katowicach

Autorka w swoim artykule rozważa problem umiejscowienia po II wojnie światowej katowickich pomników poświęconych powstaniom śląskim w zbiorowej pamięci historycznej mieszkańców Górnego Śląska. Na przykładzie monumentów w Katowicach udowadnia tezę, że podporządkowana oficjalnym dyrektywom sztuka pomnikowa w czasach komunistycznych kształtowała różne rodzaje pamięci, wpływające zarówno na kształtowanie się wyobrażeń o przeszłości, jak i interpretowanie zjawisk historycznych.


Maciej Fic, Rocznice powstańcze w Polsce Ludowe

Pisząc o dziejach po 1945 roku Autor podkreśla, że obraz powstań ulegał wówczas widocznej zmianie wraz z nową sytuacją polityczną i wybiórczym "zapotrzebowaniem" na poszczególne elementy powstańczej tradycji przez komunistyczny reżym, który zapanował w Polsce do 1989 roku. Z upływem czasu obchody rocznicowe zyskiwały coraz większe znaczenie dla komunistycznych władz, które uczyniły z czasem z powstań śląskich element oficjalnej ideologii państwowej.


Zygmunt Woźniczka, Wojciech Korfanty w zbiorowej pamięci historycznej

Oceniając postać Wojciecha Korfantego u progu nowego wieku XXI wieku zwraca się uwagę na zmianę spojrzenia na tego najbardziej znanego i rozpoznawalnego historycznego polityka polskiego z Górnego Śląska. Dzisiaj docenia się bardziej jego ponad regionalne znaczenie, akcentuje role pełnione w czasie powstania wielkopolskiego i działalność na forum polskiego Sejmu. Spory wokół oceny postaci Korfantego mają dzisiaj wobec tego duży wpływ także na kształtowanie się w Polsce świadomości historycznej o całości dziejów Górnego Śląska w XX wieku.


Jakub Grudniewski, Niemieckie organizacje kombatanckie w okresie Republiki Weimarskiej (1918-1933)

Opisana została w artykule działalność niemieckich związków kombatanckich w okresie Republiki Weimarskiej. Były one również nosicielami pamięci o walkach na Górnym Śląsku w latach 1919-1921. Kultywując i heroizując tę pamięć rozwinęły w powojennych Niemczech działalność paramilitarną.


Michał Mackiewicz, Uzbrojenie powstańców śląskich w świetle dokumentacji fotograficznej

W wyjątkowo ciekawie poznawczo opracowaniu zwrócono uwagę na to, że w dotychczasowych badaniach nad historią powstań śląskich kwestii uzbrojenia walczących stron poświęcono niewiele miejsca. Artykuł jest próbą opisu ówczesnej broni polskich powstańców na podstawie zachowanych fotografii z tego okresu.


Maciej Droń, Sztandary powstańcze i kombatanckie w zbiorach Działu Historia Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu

W opracowaniu podkreślono przede wszystkim wartość symboliczną, jaką posiadają nielicznie zachowane sztandary powstańcze wśród pamiątek z czasów powstań i plebiscytu.


Jan F. Lewandowski, Powstania śląskie w polskim filmie fabularnym

Znany badacz dziejów górnośląskiej kinematografii przywołuje i analizuje nieliczne filmy fabularne poświęcone powstaniom śląskim lub takie, w których tematyka powstańcza pojawiała się epizodycznie. Szczególne miejsce w artykule zajmuje filmografia Kazimierza Kutza.


Krzysztof Karwat, Powstania śląskie w opinii publicznej i w mediach na przełomie XIX i XX wieku

Wybitny górnośląski historyk, dziennikarz i krytyk literacki snując refleksje nad dzisiejszą wiedzą na temat powstań śląskich podkreśla, że jest ona wprawdzie niewielka, ale jest to funkcją wieloletnich zaniedbań w obszarze oświaty, w tym zwłaszcza edukacji regionalnej. Nie świadczy to jednak o tym, że świadomość historyczna mieszkańców Górnego Śląska jest niższa niż w innych regionach naszego kraju. Ten deficyt to efekt słabości regionalnych elit i polityków, odpowiedzialnych z wyborczego mandatu Górnoślązaków za podtrzymywanie tej pamięci.


Bogusława Bodzioch-Bryła, Literatura późno poznana, czyli o poezji powstań śląskich. Pomiędzy funkcją dokumentalna a propagandową

Autorka ocenia, że poezja powstańcza nie była poezją wysokiego lotu. Opierała się z powodów propagandowych na konwencji i posługiwała znanymi od wieków wzorcami liryki patriotycznej. Była patetyczna, prosta i pisana dla tzw. ludu. Bo powstania śląskie były zrywem ludowym.


Sławomira Krupa, Materiały do dziejów powstań śląskich w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach

Autorka opisuje zasób archiwalny znajdujący się w katowickim Archiwum. Pomimo strat, głównie wojennych, zbiór ten jest dzisiaj największym zasobem akt powstańczych w Polsce, w dużej mierze nadal niewykorzystanym.


Katarzyna Wątkowska, Marcin Smierz, Powstania śląskie i plebiscyt we współczesnej świadomości historycznej studentów Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

Młodzi historycy, członkowie Studenckiego Koła Naukowego Historyków Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, dokonali socjologicznej analizy wiedzy studentów o powstaniach śląskich oraz ich oczekiwań dotyczących przekazu takich informacji w edukacji akademickiej. Pouczającej analizy.


Paweł Parys, Powstańcze miscellanea

W swoim tekście Autor przekazuje refleksje, które zrodziły się przy pracy nad edycją planowanego wydawnictwa źródłowego opartego na dokumentach przechowywanych w Instytucie im. Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku.


Szkice archiwalno-historyczne nr 7, 2011

Streszczenia artykułów:

Artykuły i materiały

Barbara Kalinowska-Wójcik, Etapy uwłaszczenia gospodarstw chłopskich w majątku książąt Hohenlohe-Ingelfingen na przykładzie Koszęcina

Na początku XIX wieku pomiędzy poszczególnymi gospodarstwami chłopskimi na Śląsku istniały poważne różnice społeczno-ekonomiczne, które spowodowały, że proces uwłaszczenia na terenie Koszęcina przebiegał właściwie w trzech etapach. Pierwszy, który objął tylko najbogatszych gospodarzy miał miejsce na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XIX wieku, jednak jego zasięg był niewielki. Dopiero wywalczone w czasie Wiosny Ludów rozszerzenie uwłaszczenia na wszystkie gospodarstwa oraz zniesienie zasady dobrowolności zaowocowało w drugiej połowie lat pięćdziesiątych XIX wieku wyzwoleniem większości gospodarstw z zobowiązań i świadczeń na rzecz pana. Trzeci etap to uregulowanie pozostałych kwestii spornych takich jak na przykład korzystanie ze wspólnych użytków oraz zobowiązań w stosunku do kościoła i innych dotychczasowych beneficjentów.


Jacek Kurek, "Lud, który nie ma ojczystej ziemi pod stopami, narodem być nie może" Spór o patriotyzm w polskiej literaturze a postawy narodowe Ślązaków u progu XX wieku

Tekst podejmuje problematykę traktowania polskiej literatury drugiej połowy XIX wieku jako źródła historycznego, pomocnego dla prześledzenia postaw i poglądów społecznych oraz kształtowania się opinii publicznej wobec Śląska. To także przestrzeni dyskusji o patriotyzmie i sporów o patriotyzm. Jej treść stanowi okazję do podjęcia próby zidentyfikowania źródeł edukacji narodowej Ślązaków. Główny wątek artykuły dotyczy sporu o patriotyzm. Dwa jego modele ukazane zostały na przykładzie poglądów Bolesława Prusa i Marii Konopnickiej.


Grzegorz Bębnik, "Bo to my jesteśmy myśliwymi!". Górnoślązacy w afrykańskich koloniach cesarstwa niemieckiego podczas I wojny światowej

W artykule omówione zostały losy kilkunastu Górnoślązaków, walczących podczas I wojny światowej w szeregach niemieckich wojsk kolonialnych w Afryce. Przedstawienie ich dziejów oparte zostało o nieznane dotychczas w kraju materiały, zgromadzone w archiwach niemieckich oraz obszerną literaturę przedmiotu, również o charakterze pamiętnikarskim.


Michał Jarnot, Metodyka poszukiwań uczestników I wojny światowej z terenu gminy Brzeszcze w aktach sądowych Archiwum Państwowego w Katowicach Oddział w Oświęcimiu

Artykuł dotyczy prowadzenia poszukiwań żołnierzy I wojny światowej pochodzących, które były prowadzone w aktach sądów oświęcimskich z I połowy XX w., przechowywanych w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach Oddział w Oświęcimiu. Autor omawia metodykę poszukiwań, tzn. system, według którego poruszał się po zasobie aktowym, pokazuje, które jednostki archiwalne mogą dotyczyć tematu badań, na co należy zwracać uwagę podczas przeglądania akt, jak selekcjonować uzyskane informacje.


Tomasz Hajewski, Rok 1945 w Archiwum Państwowym w Katowicach

Artykuł przedstawia działalność Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego w roku 1945 oraz proces przekształcenia tej placówki w Archiwum Państwowe w Katowicach. W szczególności ukazano zabezpieczanie akt poniemieckich przez Józefę Mickiewiczową, która kierowała archiwum do czasu przybycia do Katowic jego przedwojennego kierownika, dr Michała Antonowa.


Adam Dziuba, Wzlot i upadek. Polska Partia Socjalistyczna w powiecie tarnogórskim w latach 1945-1948

W nowych warunkach politycznych w 1945 roku po władzę sięgnęła PPR. Partia ta, korzystając z politycznej próżni, stworzyła "od zera" swe struktury i zdominowała lokalną administrację i samorządy. PPS powstawała w trudnych warunkach, co odbiło się też na skuteczności jej działań. Mimo tego, że nominalnie była partią współrządzącą nie zdołała na ziemi tarnogórskiej zająć porównywalnej z PPR pozycji na lokalnej scenie politycznej. W 1948 r. socjaliści, po dwóch falach "czystek", w wyniku, których z partii usunięto przeciwników nowego ustroju, zostali wchłonięci przez dominujących w lokalnych układach politycznych komunistów.


Krzysztof Langer, Język propagandy w ustach władzy na ziemi raciborskiej w latach 1945-1956 - czyli obłuda w natarciu - w świetle archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach Oddział w Raciborzu

Przedstawiony tekst ma za zadanie zilustrować, na przykładzie archiwaliów dotyczących powiatu raciborskiego, język propagandy, po jaki sięgali ówcześni oficjale z okazji rozmaitych uroczystości oraz w pismach, które, na co dzień były wytwarzane w kancelariach poszczególnych urzędów. Artykuł ma zobrazować, jak posługiwali się językiem propagandy urzędnicy i ówcześni ludzie władzy, na poziomie miasta, powiatu i gmin w powiecie raciborskim, który oczywiście nie odbiegał szczególnie w tym zakresie od pozostałej części kraju.


Joanna Januszewska-Jurkiewicz, Józef Opacki - działacz niepodległościowy, wychowawca, organizator Archiwum w Gliwicach po II wojnie światowej

Zarys biograficzny Józefa Opackiego (1902-1982), nauczyciela, działacza harcerskiego i ruchu turystyczno-krajoznawczego. W czasie II wojny światowej był wybitnym działaczem konspiracji akowskiej w Czortkowej, a po wojnie konspiracji antykomunistycznej w Gliwicach. W latach 1945-1946 pełnił funkcję kierownika Archiwum Miejskiego w Gliwicach.


Bogusław Tracz, Hipisi na obszarze województwa katowickiego (do połowy lat siedemdziesiątych)

Artykuł jest próbą przedstawienia fenomenu ruchu hipisowskiego na obszarze aglomeracji górnośląskiej, który w drugiej połowie lat 60. rozprzestrzenił się wśród młodzieży większości krajów europejskich, a pod koniec dekady przekroczył również "żelazną kurtynę" i dotarł do Polski. W tekście przywołane zostały główne postaci, które współtworzyły środowiska tzw. kontrkultury w Katowicach i pozostałych miastach aglomeracji na przełomie lat 60. i 70. XX wieku. Ważną część tekstu stanowi analiza działań podjętych przez instytucje policyjne, oświatowe i wychowawcze mające na celu pacyfikację ruchu hipisowskiego i powstrzymanie jego rozwoju. Autor uwzględnił również zjawiska towarzyszące, takie jak m.in. problem narkotyków, unikanie służby wojskowej, próby organizowania zlotów i spotkań ponad lokalnych


Bogusław Tracz, "Powstrzymać elementy spekulujące". Działalność Wojewódzkiej Komisji do Walki ze Spekulacją w Katowicach (1981-1987)

W warunkach załamania się gospodarki i wszechogarniającego kryzysu lat 80. powrócono do koncepcji stworzenia "szerokiego frontu antyspekulacyjnego", w którym widziano remedium na trudności gospodarcze, zwłaszcza na poziomie handlu detalicznego i usług. W artykule przedstawione zostały stosowane środki zapobiegawcze oraz represje stosowane wobec osób, którym zarzucano tzw. przestępstwa spekulacyjne. Przywołane zostały również najbardziej spektakularne działania mające charakter zmasowanych akcji policyjnych oraz różne formy walki ze zjawiskiem spekulacji, np. za pomocą propagandy i z wykorzystaniem lokalnych mediów informacyjnych.


Ewa Stelmach, Organizacja kancelaryjno-archiwalna specjalistycznej poradni lekarskiej

Opracowanie poświęcone zagadnieniu kartoteki - archiwum zakładowe poradni lekarskiej. W pierwszej części publikacji omówiono zagadnienia charakterystyki pomieszczeń, wyposażenia i bezpieczeństwa pracy. Druga, główna część, została poświęcona przygotowaniu, gromadzeniu i zabezpieczaniu dokumentacji medycznej, a zwłaszcza utrzymaniu jej w określonym porządku.


Komunikaty

Zdzisław Jedynak, Katarzyna Salomonowa i dwa dokumenty fundacyjne dla kościołów parafialnych w Bogucicach i w Mysłowicach z 1614 roku

W Archiwum Państwowym w Katowicach Oddział w Pszczynie zachował się dokument pergaminowy dotyczący założenia w 1614 roku Bractwa Matki Boskiej w kościele w Mysłowicach przez Katarzynę Salomon z domu Kozioł. Była ona ostatnią właścicielką Mysłowic i Bogucic z tego rodu. Dokument ten był uważany za zaginiony i był znany tylko z kopii. Drugi wystawiony przez nią w tym samym roku dokument dotyczy założenia podobnego bractwa w kościele parafialnym w Bogucicach. Dokument ten w ogóle nie był znany w żadnych publikacjach, a zachował się w Muzeum Zamkowym w Pszczynie.


Piotr Greiner, Mapa warzywniaka Pana na Pszczynie księcia Friedricha Ferdinanda von Anhalt-Cöthen z 1805 roku

Analiza wielkoskalowej mapy przyzamkowego ogrodu warzywnego w Pszczynie wykonanej w 1805 roku, na której przedstawiono rozplanowanie uprawianych wówczas na Górnym Śląsku warzyw. Prawie połowę areału zajmowała już wówczas uprawa kartofli, ciągle w owym czasie ograniczona do uprawy ogrodowej, a nie polowej.


Mirosław Węcki, "Alarm w powiecie… !", czyli rozważania na temat totalitaryzmu i insektów

Wiek XX był okresem dwóch wielkich totalitaryzmów: nazizmu i komunizmu. Pomimo, że obydwa systemy polityczne postrzegały się nawzajem jako śmiertelni wrogowie, to występowały między nimi liczne podobieństwa. Jednym z nich był sposób kierowania i manipulowania społeczeństwami, realizowanymi w dużej części za pomocy propagandy. Artykuł ilustruje owe podobieństwo na przykładzie mobilizacji ludności do zwalczania plagi stonki ziemniaczanej. Mało kto wie, że autorami hasła o zrzucaniu stonki przez samoloty USA byli naziści, którzy zastosowali je w ten sam sposób już okresie II wojny światowej.


Sprawozdania

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego w Katowicach za 2010 rok (Piotr Greiner)

Archiwum Państwowe w Katowicach przejęło w 2010 roku do swojego zasobu ponad 210 tysięcy jednostek archiwalnych z 102 zespołów archiwalnych o rozmiarze 362 metrów bieżących, co zwiększyło jego zasób ogółem do 5042 zespołów liczących ponad 21 kilometrów bieżących i 2.111.348 jednostek inwentarzowych. Zostało opracowanych przez archiwistów katowickich 281 zespołów (w całości lub części) liczących 68,3 tysiąca jednostek archiwalnych o rozmiarze 489 metrów bieżących.


In memoriam

Bożena Husar, Zofia Rączka - historyk i archiwista, pracownik Archiwum Państwowego w Katowicach i Archiwum Państwowego w Krakowie

Wspomnienie o zmarłej w 2010 roku Zofii Rączce - archiwistce, historyczce i poetce, organizatorce archiwum historycznego w Żywcu i jego długoletniej w latach 1959-1982 kierowniczce. Aktywnie biorącej udział w regionalnym ruchu naukowym i społecznym.


Szkice archiwalno-historyczne nr 6, 2010

Streszczenia artykułów:

Artykuły:

Piotr Greiner, Plany miast pruskiego Górnego Śląska z lat 1810 1811/15

Autor poddał analizie pierwszą udaną próbę stworzenia na pruskim Górnym Śląsku zestandartowany pod względem kartograficznym zestaw map wielkoskalowych (planów) wszystkich ówcześnie istniejących pod względem prawnym miast. W ich efekcie zrządzeniem losu, mając w pamięci ogromne straty archiwaliów górnośląskich w czasie II wojny światowej, współczesny historyk dysponuje porównawczym obrazem aż 28 z 30 istniejących na początku XIX wieku miast na historycznym pruskim Górnym Śląsku. Podkreślić należy, że wszystkie 28 miast, których zachowały się zdjęcia kartograficzne wykonane w tym samym "momencie" historycznym, posiadają podstawową mapę w skali 1:7200.


Przemysław Snoch, Kancelaria miasta Sosnowca w latach 1916-1939

Artykuł przestawia organizację i sposób funkcjonowania kancelarii władz miejskich Sosnowca w latach I wojny światowej i w latach 1918 1939. Na podstawie zachowanych w zespole archiwalnym Akta miasta Sosnowca wewnętrznych normatywów kancelaryjnych omówione zostały zasady rejestracji pism, sygnowania i obiegu korespondencji oraz łączenia pism w sprawy i układu akt w registraturze Magistratu i Zarządu Miejskiego. Niniejsze opracowanie porusza także zagadnienie stosunku lokalnych władz samorządowych do reformy w Polsce biurowości z 1931 roku i trudności, jakie napotkało wprowadzenie w życie systemu kancelarii bezdziennikowej, opartego na rzeczowym wykazie akt.


Edward Długajczyk, Agendy polityczno-śledcze Policji Województwa Śląskiego w latach 1922-1939

Obok polskiego wywiadu wojskowego na Górnym Śląsku w latach 1922 1939 działalność wywiadowczą skierowaną przeciwko Niemcom prowadziła również Policja Polityczna funkcjonująca w ramach autonomicznej Policji Województwa Śląskiego, początkowo ofensywnie po niemieckiej stronie podzielonego kordonem granicznym regionie, a potem tylko w formie defensywnym. Autor przedstawia zmiany organizacyjne agend policyjno-śledczych na terenie województwa śląskiego oraz ich sukcesy i porażki na polu zwalczania niemieckiej agentury wywiadowczej.


Krzysztof Langer, Przyczynek do historii małych ojczyzn, czyli co komu w Lubomii śmierdziało i o secesji Grabówki

Artykuł skupia się na drobnym epizodzie z przeszłości trzech miejscowości leżących obecnie w powiecie wodzisławskim, wówczas rybnickim: Syryni, Grabówki oraz Lubomi. Na początku lat 20-tych XX wieku mieszkańcy Grabówki postanowili, z sobie tylko znanych powodów, oderwać się od gminy Syrynia i następnie przyłączyć swą miejscowość do gminy Lubomia. O swej woli z prośbą o rozstrzygnięcie powiadomili Wydział Powiatowy w Rybniku. Cały sprawa ostatecznie oparła się nie na merytorycznych argumentach, lecz na wzajemnych inwektywach, złośliwościach oraz donosach, dającym tym samym przykład lokalnego pieniactwa i małostkowości.


Grzegorz Bębnik, "Kowalski i towarzysze". Epizod z dziejów niemieckiej dywersji w sierpniu i wrześniu 1939 roku

Autor poddaje analizie jeden z przypadków niemieckich działań dywersyjnych w sierpniu 1939 roku - próbę wysadzenia torów kolejowych pomiędzy Częstochową a Porajem. Na podstawie zachowanych akt toczonego w tej sprawie przez Policję Województwa Śląskiego śledztwa, jak też znajdujących się w niemieckich archiwach dokumentów Abwehry usiłuje zrekonstruować przebieg wypadków, sporo miejsca poświęcając niedoszłym zamachowcom i ich powiązaniom z niemieckim wywiadem. W zakończeniu autor zastanawia się, na ile opisany przypadek odzwierciedlać może przygotowania Abwehry do akcji dywersyjnej w związku z wojną 1939 roku.


Mirosław Węcki, Pierwsze miesiące okupacji Olkusza podczas II wojny światowej w świetle raportów landrata Heinricha Grolla

Powiat olkuski znalazł się podczas II wojny światowej na pograniczu wcielonych do Trzeciej Rzeszy terenów Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego oraz pozostałych ziem polskich wchodzących w skład Generalnego Gubernatorstwa. Władze okupacyjne, kierując się interesem gospodarczym, włączyły do Niemiec najbardziej uprzemysłowioną - zachodnią część powiatu olkuskiego. Czysto polski charakter tego obszaru sprawił jednak, że tamtejsza rzeczywistość okupacyjna pod wieloma względami bardziej przypominała stosunki w GG niż na pobliskim Górnym Śląsku. Odbiło się to na działaniach niemieckiego aparatu administracyjnego w powiecie olkuskim. Jego budowę i działalność zostały drobiazgowo opisane w raportach olkuskiego landrata - Heinricha Grolla, co zostało zaprezentowane przez nieznane dotąd raporty z okresu do września 1939 do czerwca 1940 roku.


Sławomira Krupa, Antonina Staszków, Personel Staatsarchiv Kattowitz w latach 1939-1945 w świetle ich akt osobowych

Artykuł, w oparciu o zachowane materiały archiwalne, omawia personel Staatsarchiv Kattowitz, placówki archiwalnej, działającej w latach 1939-1945. Opisuje zasady kształcenia i rekrutacji do pracy w zawodzie archiwisty. Wykorzystując zachowane teczki personalne pracowników katowickiego archiwum oraz dostępną literaturę, autorki podjęły próbę odtworzenia życiorysów zarówno kierowników Archiwum, jak i szeregowych pracowników.


Jakub Grudniewski, Przykład tragicznego losu Górnoślązaków w mundurach Wehrmachtu - Josef Steinski z Królewskiej Huty

Na podstawie akt Sądu Komendantury Wehrmachtu na Górnośląski Okręg Przemysłowy (Gericht der Wehrmacht - Kommandantur des Industriegebiets Oberschlesien) przechowywanych w Archiwum Państwowym w Katowicach pokazany został na jednostkowym przykładzie tragiczny los Górnoślązaków zmuszonych do służby wojskowej w armii niemieckiej podczas II wojny światowej. Zachowane materiały źródłowe ilustrują bezwzględną pracę wojskowego wymiaru sprawiedliwości (nawet w styczniu 1945 r.) oraz tragiczny los ludności zmuszonej do walki na obcej ziemi w obcych mundurach.


Dariusz Węgrzyn, Trudna koegzystencja. Stosunki pomiędzy polską administracją cywilną a władzami sowieckimi na Śląsku Opolskim w okresie od marca do grudnia 1945 roku

Artykuł przedstawia sytuację, jaka wytworzyła się na terenach byłej niemieckiej części Górnego Śląska (tzw. Śląska Opolskiego) w 1945 roku po zajęciu tego obszaru przez wojska sowieckie, z uwypukleniem stosunków tworzącej się tam polskiej administracji z funkcjonującymi organami władzy sowieckiej (komendantury wojenne) oraz jednostkami Armii Czerwonej. Zamiarem autora było wskazanie na wpływ strony sowieckiej na kluczowe dla tego regionu zjawiska zachodzące tam po zakończeniu wojny: przejecie potencjału przemysłowego, wysiedlenia, migracje, politykę narodowościową, formowanie się systemu politycznego i zrębów polskiej administracji. Artykuł omawia również przypadki przestępstw dokonywanych przez żołnierzy Armii Czerwonej na omawianym terenie.


Tomasz Szafron, Radosław Miłych, Akta osobowo-płacowe byłej PZPR zgromadzone w Archiwum Państwowym w Katowicach jako przykład źródła do badań nad historią PRL

Do badań nad najnowszą historią Górnego Śląska oprócz materiałów archiwalnych wytworzonych przez struktury Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, które po 1991 roku zostały przejęte do Archiwum Państwowego w Katowicach równie istotne są, do tej pory kwalifikowane jako materiał niearchiwalny, akta personalne partyjnych pracowników etatowych, a także ich karty osobowo-płacowe oraz listy płac, również przechowywane w katowickim Archiwum. Autorzy zwracają uwagę, że tego typu źródła historyczne są najważniejszymi do odtworzenia biografii ludzi komunistycznego aparatu partyjnego, jak i do poznania funkcjonowania aparatu reżimowego komunistycznej Polski do 1989 roku.


Materiały:

Zdzisław Jedynak, Katowice, Kuźnica Bogucka i Brynów na podstawie niepublikowanej części urbarza [Urbarium] z 1702 roku

W opracowaniu poddano analizie niepublikowany do tej pory fragment urbarza sporządzony w 1702 roku. Ukazuje ona strukturę ludnościową Katowic, Kuźnicy Boguckiej i Brynowa na początku XVIII wieku, kiedy głównym zajęciem mieszkańców było nadal rolnictwo, ale istniała też rozszerzająca się grupa ludzi związanych z działalnością tutejszej huty żelaza, funkcjonującej jednak w ramach panujących ciągle stosunków feudalnych. Urbarz ukazuje czas, gdy tutejsi chłopi i rzemieślnicy mówili prawie wyłącznie po polsku.


Tomasz Hajewski, Zajęcie Zaolzia w 1938 roku w raportach francuskiego attaché wojskowego w Warszawie

Celem niniejszego materiału jest zaprezentowanie mało znanego źródła historycznego przechowywanego w archiwum Service Historique de la Défense w Vincennes pod Paryżem, które stanowią meldunki francuskiego attaché wojskowego w Warszawie, generała Felix'a Musse, wysyłane do Paryża w okresie od września do grudnia 1938 roku. Opisywany był w nich proces zagarnięcia przez Polskę czeskiej części Śląska Cieszyńskiego, czyli tzw. Zaolzia w okresie rozbioru Czechosłowacji w związku z konferencją w Monachium.


Mirosław Węcki, Nieznane raporty hitlerowskiej Służby Bezpieczeństwa (Sicherheitsdienst) z Górnego Śląska 1942-1943

W toku opracowania zasobu Archiwum Państwowego w Katowicach wyodrębniono partię materiałów archiwalnych wytworzonych przez placówki hitlerowskiej Służby Bezpieczeństwa [Sicherheitsdiens - SD] z obszaru utworzonej w 1941 roku Prowincji Górnośląskiej. Dotyczą one głównie reakcji społeczeństwa górnośląskiego na klęskę wojsk niemieckich pod Stalingradem. Zawierają jednak także zaskakujące informacje o świadomości społecznej odnośnie zbrodniczego funkcjonowania obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu.


Sprawozdania:

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego w Katowicach za 2009 rok

Archiwum Państwowe w Katowicach przejęło w 2009 roku do swojego zasobu 29.597 jednostek archiwalnych z 121 zespołów archiwalnych o rozmiarze 507 metrów bieżących., co zwiększyło jego zasób ogółem do 4940 zespołów liczących 20.672 metrów bieżących i 1.901.172 jednostek inwentarzowych. Zostało opracowanych przez archiwistów katowickich 346 zespołów (w całości lub części) liczących 61.658 j.a o rozmiarze 585,40 m.b.


dr Piotr Greiner Dyrektor Archiwum Państwowego w Katowicach
Sabina Klimkiewicz, Zarządzanie projektem "Ochrona i konserwacja cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego" w Archiwum Państwowym w Katowicach

Artykuł podsumowuje realizowany w latach 2007-2010 przez Archiwum Państwowe w Katowicach projekt europejski "Ochrona i konserwacja cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego", którego celem była szeroko pojęta konserwacja materiałów archiwalnych zgromadzonych i przechowywanych w Oddziale w Cieszynie. Darczyńcami były Islandia, Księstwo Lichtenstein i Królestwo Norwegii, a dofinansowanie projektu odbywało się ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego (European Economic Area (EFA) Treaty Financial Mechanism) oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego (Norwegian Financial Mechanizm).


Szkice archiwalno-historyczne nr 5, 2009

Streszczenia artykułów:

Artykuły:

  • Paweł Hudzik, Zator podczas I wojny światowej
  • Ryszard Kaczmarek, Organizacja Todt w Rzeszy Niemieckiej i na Śląsku w latach 1933-1945
  • Bartłomiej Warzecha, Początki funkcjonowania urzędu propagandy NSDAP na Górnym Śląsku (wrzesień-grudzień 1939 roku)
  • Grzegorz Bębnik, Kim był Bertold Hildebrandt? Przyczynek do dziejów pewnego nieporozumienia w dziejach śląskiego Września 1939 roku
  • Edward Długajczyk, Rok 1945 w drukarstwie na Śląsku Opolskim. Próba bilansu zamknięcia i otwarcia
  • Adam Dziuba, Folwark PPR. Relacje polityczne w powiecie grodkowskim w latach 1945-1948
  • Krzysztof Langer, Przestępstwa i przestępcy na terenie powiatu raciborskiego w latach 1945-1950 w świetle archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach Oddział w Raciborzu
  • Zdzisław Jedynak, Zbiór dokumentów Archiwum Miejskiego w Bytomiu w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach - sposób opracowania i ich znaczenie dla badań regionalnych
  • Sławomira Krupa, Eustachy Czosnowski. Kierownik Archiwum Miejskiego w Bytomiu w latach 1945-1951
  • Elżbieta Matuszek, Stanisława Poprawska (1909-1985)
  • Joanna Sowa, Halina Bolesławska (1954-1999)
Materiały:

  • Mirosław Węcki, Wrzesień 1939 roku na Górnym Śląsku w aktach zabrzańskiej NSDAP
  • Andrzej Rożanowicz, Rok 1939 w pamięci katowickiego gimnazjalisty
Komunikaty:

  • Zdzisław Jedynak, Nieznane źródło do twórczości berlińskiego malarza Adolfa Menzla w zespole Akta miasta Chorzowa
  • Andrzej Kołodziej, Klub Sportowy "Górnik" Zabrze w Zabrzu w świetle materiałów archiwalnych przekazanych do Archiwum Państwowego w Katowicach
  • Agata Rojek, Zbiór materiałów archiwalnych dr. Tadeusza Karugi przekazanych do Archiwum Państwowego w Katowicach
In Memoriam:

  • Katarzyna Słysz-Szczucka, Marian Gałuszka (3 lutego 1951 - 10 grudnia 2007)
Sprawozdania:

  • Piotr Greiner, Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego w Katowicach za rok 2008
  • Katarzyna Słysz-Szczucka, Sprawozdanie z działalności wydawniczej i naukowej Archiwum Państwowego w Katowicach za rok 2008
Recenzje i omówienia:

  • Tomasz Hajewski, Frédéric Dessberg : Enjeux et rivalités politiques franco-britanniques : le plébiscite de haute Silésie (1921), " Revue historique des armées " , nr 254, 1er trimestre 2009, s. 53-66
Paweł Hudzik, Zator podczas I wojny światowej

W opracowaniu naświetlono główne wątki dotyczące: udziału mieszkańców miasta Zatora w Legionach Polskich, oddźwięku w miejscowym środowisku wielkich wydarzeń związanych z tworzeniem się państwa polskiego, udziału zatorzan w wysiłku zbrojnym armii austriackiej jak również życia codziennego miasta w czasie I wojny światowej.


Ryszard Kaczmarek, Organizacja Todt w Rzeszy Niemieckiej i na Śląsku w latach 1933-1945

Organizacja Todt w III Rzeszy Niemieckiej powstała w wyniku konieczności uzyskania taniej siły roboczej do wykonanie planowanych olbrzymich prac budowlanych. Artykuł omawia dzieje tej organizacji na Śląsku i jej udział w najważniejszych inwestycjach prowadzonych w okresie II wojny światowej.


Bartłomiej Warzecha, Początki funkcjonowania urzędu propagandy NSDAP na Górnym Śląsku (wrzesień-grudzień 1939 roku)

Analiza funkcjonowania propagandy nazistowskiej w początkowym okresie okupacji polskiego Górnego Śląska. Autor poddał analizie główne kierunki oddziaływania tej propagandy na ludność rejencji katowickiej i stosowane metody działania.


Grzegorz Bębnik, Kim był Bertold Hildebrandt? Przyczynek do dziejów pewnego nieporozumienia w dziejach śląskiego Września 1939 roku

Artykuł omawia mechanizmy, które warunkują powstawanie mitycznych interpretacji wydarzeń wokół górnośląskiego września 1939 roku. Autor, sięgając do źródeł archiwalnych oraz cytując ówczesną prasę udowadnia kruchość podobnie ahistorycznych zabiegów.


Edward Długajczyk, Rok 1945 w drukarstwie na Śląsku Opolskim. Próba bilansu zamknięcia i otwarcia

Inspiracją do napisania artykułu stał się niedatowany wykaz drukarń na Śląsku Opolskim z pierwszych lat po II wojnie światowej. Na jego podstawie zaprezentowano przeobrażenia własnościowe i organizacyjne, jakim od 1945 roku podlegał przemysł poligraficzny na Górnym Śląsku w wyniku konfiskowania mienia niemieckiego, a potem jego nacjonalizacji.


Adam Dziuba, Folwark PPR. Relacje polityczne w powiecie grodkowskim w latach 1945-1948

W maju 1945 roku do Grodkowa dotarły polskie władze wysłane przez wojewodę śląskiego Aleksandra Zawadzkiego. Autor omawia proces opanowanie administracja w tym mieście i całym powiecie przez działaczy Polskiej Partii Robotnicze, przy czym nieistotny okazał się niemal zupełny brak kompetencji i nieuczciwość znacznej ich części.


Krzysztof Langer, Przestępstwa i przestępcy na terenie powiatu raciborskiego w latach 1945-1950 w świetle archiwaliów Archiwum Państwowego w Katowicach Oddział w Raciborzu

Tekst przedstawia poczucia stanu bezpieczeństwa wśród mieszkańców powiatu raciborskiego po zakończeniu działań wojennych. W artykule znajdujemy prócz wykazu i okoliczności tzw. przestępstw pospolitych, także informacje dotyczące działań Milicji Obywatelskiej i skargi na jej członków oraz interwencje ludności u władz na złodziejski proceder żołnierzy Armii Czerwonej.


Zdzisław Jedynak, "Zbiór dokumentów Archiwum Miejskiego w Bytomiu w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach - sposób opracowania i ich znaczenie dla badań regionalnych

Zbiór dokumentów Archiwum Miejskiego w Bytomiu obejmuje lata 1477 1948 stanowi cenny materiał do badań regionalnych, dostarczając wiele danych na temat funkcjonowania sądownictwa, życia codziennego i obyczajowości mieszkańców Bytomia i jego okolic. Jest to również bardzo ciekawy materiał do badań stosunków językowych i narodowościowych na Górnym Śląsku od XVI wieku do początku XIX wieku.


Sławomira Krupa, Eustachy Czosnowski. Kierownik Archiwum Miejskiego w Bytomiu w latach 1945-1951

Artykuł jest poszerzonym biogramem Jana Eustachego Henryka Czosnowskiego (1881-1954), kierownika Archiwum Miejskiego w Bytomiu w latach 1945-1951 oraz autora pierwszego powojennego inwentarza zbioru dokumentów miejskich Bytomia.


Elżbieta Matuszek, Stanisława Poprawska (1909-1985)

Biogram Stanisławy Poprawskiej, archiwistki w Archiwum Państwowym w Katowicach, wielce zasłużonej dla tej instytucji. Specjalizowała się w zagadnieniach akt przemysłowych. Brała udział w organach kolegialnych Archiwum, a w latach 1970 1975 była członkiem Centralnej Komisji Metodycznej w Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych.


Joanna Sowa, Halina Bolesławska (1954-1999)

Biogram Haliny Bolesławskiej, archiwistki w Archiwum Państwowego w Częstochowie, która od listopada 1995 roku do czerwca 1996 roku pełniła obowiązki dyrektora Archiwum.


Mirosław Węcki, Wrzesień 1939 roku na Górnym Śląsku w aktach zabrzańskiej NSDAP

Przygraniczne położenie Zabrza było przyczyną, że stało się one zapleczem niemieckich przygotowań do inwazji na polski Górny Śląsk w 1939 roku. W wydarzeniach tych pewną rolę odegrała zabrzańska NSDAP. Zarządzenia i raporty jej funkcjonariuszy mogą rzucić nowe światło na niektóre aspekty działań freikorpsów - oddziałów dywersyjnych Abwehry oraz budowy niemieckiego aparatu administracyjnego i propagandowego na okupowanym Górnym Śląsku we wrześniu 1939 roku.


Andrzej Rożanowicz, Rok 1939 w pamięci katowickiego gimnazjalisty

Wspomnienia naocznego świadka wydarzeń z września 1939 roku w Katowicach Andrzeja Rożanowicza, wówczas gimnazjalisty, a obecnie emerytowanego docenta ekonomii, wieloletniego wykładowcy Akademii Ekonomicznej w Katowicach.


Zdzisław Jedynak, Nieznane źródło do twórczości berlińskiego malarza Adolfa Menzla w zespole Akta miasta Chorzowa

Autor na podstawie materiałów odnalezionych w Archiwum Państwowym w Katowicach prezentuje wiele dotychczas nieznanych danych wyjaśniających genezę i losy sławnego obrazu Adolfa Menzla Eisenwalzwerk in Königshütte zakupionego przez Nationalgalerie w Berlinie.


Andrzej Kołodziej, Klub Sportowy "Górnik" Zabrze w Zabrzu w świetle materiałów archiwalnych przekazanych do Archiwum Państwowego w Katowicach

Archiwum Państwowego w Katowicach na przełomie 2008 oraz 2009 roku wzbogaciło swój zasób o materiały archiwalne Klubu Sportowego "Górnik", bardzo zasłużonego dla polskiego sportu. Archiwum przejęło w głównej mierze: dokumentację walnych zebrań sprawozdawczo-wyborczych, protokoły posiedzeń Zarządu Klubu oraz protokoły posiedzeń Prezydium Zarządu Klubu oraz akta personalne ponad 100 osób związanych z Klubem.


Agata Rojek, Zbiór materiałów archiwalnych dr. Tadeusza Karugi przekazanych do Archiwum Państwowego w Katowicach

Zasób Archiwum Państwowego w Katowicach począwszy od roku 2004 wzbogaca się stale o dokumentację aktową i fotograficzną z warsztatu naukowo-badawczego historyka sportu na Górnym Śląsku dr. Tadeusza Karugi. Komunikat omawia dokumentację z lat 1919-1976 dotyczącą rozwoju szermierki oraz klubów sportowych na Śląsku.


Katarzyna Słysz-Szczucka, Marian Gałuszka (3 lutego 1951 - 10 grudnia 2007)

Artykuł poświecony jest historykowi i archiwiście Marianowi Gałuszce, który przez 35 lat związany był pracą zawodową z Archiwum Państwowym w Katowicach. W artykule zwrócono uwagę na jego wielką pasję, jaką była historia jego rodzinnego miasta Chorzowa.


Piotr Greiner, Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego w Katowicach za rok 2008

Archiwum Państwowe w Katowicach przejęło w 2008 roku do swojego zasobu 946, 35 metrów bieżących archiwaliów, na które złożyło się 170 zespołów liczących 60 999 jednostek archiwalnych, co zwiększyło jego zasób ogółem do 4819 zespołów liczących 20 164,43 metrów bieżących i 1 871 575 jednostek inwentarzowych. Zostało opracowanych przez archiwistów katowickich 163 zespoły liczące 61 248 jednostki archiwalne. o rozmiarze 592,18 metrów bieżących.


Katarzyna Słysz-Szczucka, Sprawozdanie z działalności wydawniczej i naukowej Archiwum Państwowego w Katowicach za rok 2008

Rok 2008 był pierwszym rokiem w Archiwum Państwowym w Katowicach, kiedy to zaczął funkcjonować Oddział VIII "Badań naukowych, popularyzacji i wydawnictw". Sprawozdanie opisuje zrealizowane projekty wydawnicze i wystawiennicze, zarówno własne jak i obce przedstawiane w naszej placówce. Pokazuje też udział pracowników Archiwum w publikacjach naukowych, konferencjach, sesjach naukowych i projektach badawczych.


Tomasz Hajewski, Frédéric Dessberg : Enjeux et rivalités politiques franco-britanniques : le plébiscite de haute Silésie (1921), " Revue historique des armées " , nr 254, 1er trimestre 2009, s. 53-66

Autor omawia publikację francuskiego historyka Frédéric Dessberg poświęconą sporom politycznym między Francją a Wielką Brytanią w sprawie Górnego Śląska podczas plebiscytu w 1921 roku.


Szkice archiwalno-historyczne nr 4, 2008

Streszczenia artykułów:

Artykuły:

  • Tomasz Hajewski, Archiwa funkcjonujące na obecnym terenie działania Archiwum Państwowego w Katowicach do roku 1939
  • Barbara Kalinowska-Wójcik, Ezechiel Zivier - życie i działalności archiwisty i historyka na Górnym Śląsku na przełomie XIX i XX wieku
  • Sławomira Krupa, Ludwik Musioł (1892-1970) - szkic do portretu
  • Joanna Szczepańczyk, Józefa Okoniewska - archiwistka Archiwum Książąt Pszczyńskich
  • Tomasz Hajewski, Mirosław Węcki, Dr Karl G. Bruchmann jako zwierzchnik niemieckiej służby archiwalnej na Górnym Śląsku w latach 1939-1943
  • Anna Machej, Wacław Bandura i Karol Bałon - pierwsi kierownicy cieszyńskiego archiwum
  • Piotr Greiner, Prof. dr hab. Jerzy Jaros (1925-1992)
  • Zbigniew Kiereś, "Bij, zabij tego skurwego syna polskiego". Przyczynek do kwestii świadomości narodowej na Górnym Śląsku w XVII wieku
  • Zdzisław Jedynak, Akta Górnośląskiej Spółki Brackiej w Gliwicach (Reichsknappschaft - Bezirkknappschaft Oberschlesische Knappschaft zu Gleiwitz) z lat 1922-1945
  • Andrzej Kołodziej, Przemysł tarnogórski w świetle materiałów archiwalnych przejętych do Archiwum Państwowego w Katowicach w latach 2004-2008
  • Adam Dudek, Sławomira Krupa, Brakowanie akt Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w świetle doświadczeń Archiwum Państwowego w Katowicach
Materiały:

  • Paweł Hudzik, Wybór materiałów źródłowych do historii Rady Filialnej Miasta Zatora i Jego Okręgu z 1848 roku
  • Mirosław Węcki, "Juden sind hier unerwünscht" - materiały do dziejów zabrzańskich Żydów w aktach zespołu Kierownictwo Powiatowe NSDAP w Zabrzu
Sprawozdania:

  • Piotr Greiner, Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego w Katowicach za 2007 rok
  • Katarzyna Słysz-Szczucka, Sprawozdanie z jubileuszu 75- lecia istnienia Archiwum Państwowego w Katowicach
  • Tamara Domanik, Katarzyna Kwaśniewicz, Ratowanie w skali masowej zagrożonych polskich zbiorów archiwalnych i bibliotecznych realizowanego przez Archiwum Państwowe w Katowicach w ramach Wieloletniego Programu Rządowego Kwaśny Papier
Tomasz Hajewski, Archiwa funkcjonujące na obecnym terenie działania Archiwum Państwowego w Katowicach do roku 1939

Artykuł przybliża historię oraz zasób archiwów funkcjonujących na obecnym terenie działania Archiwum Państwowego w Katowicach, który obejmuje województwo śląskie bez powiatu częstochowskiego i zachodnie powiaty województwa małopolskiego: chrzanowski, olkuski, oświęcimski, suski i wadowicki. Do instytucji tych zaliczają się archiwa administracji ogólnej oraz specjalnej, archiwa instytucji wymiaru sprawiedliwości i ochrony prawa, archiwa instytucji wyznaniowych, archiwa cechowe, archiwa urzędów oraz instytucji gospodarczych, archiwa stowarzyszeń, jak również archiwa rodzinno-majątkowe. Gromadziły one materiały archiwalne od wieku XIII. Kiedy w 1932 roku powstało Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego, przejęło ono zbiory z niektórych archiwów niehistorycznych. Jego rozwój przerwał wybuch II wojny światowej.


Barbara Kalinowska-Wójcik, Ezechiel Zivier - życie i działalności archiwisty i historyka na Górnym Śląsku na przełomie XIX i XX wieku

Ezechiel Zivier był archiwistą książąt pszczyńskich, badaczem historii Polski i Śląska, wieloletnim działaczem żydowskim, inicjatorem i redaktorem czasopisma poświęconego szerzeniu wiedzy o Górnym Śląsku. Wielką zasługą E. Ziviera było założenie pierwszego archiwum, do którego trafiły akta żydowskie z terenu Niemiec. Wykazał się w tym względzie nie tylko umiejętnościami organizatorskimi, ale przede wszystkim zmysłem archiwalnym, który uchronił wiele cennych materiałów przed zniszczeniem. Miał duży wkład w historiografię i archiwistykę zarówno na poziomie regionalnym, jak i ponadregionalnym. Urodzony w zaborze rosyjskim, wychowany w rodzinie żydowskiej, studiował E. Zivier, a później pracował, na terenach państwa niemieckiego. Slawista i orientalista został historykiem i archiwistą, mając w tym w zakresie duże osiągnięcia. Po przybyciu na Górny Śląsk przyczynił się do ożywienia badań nad historią i kulturą regionu, wiążąc się z nim nie tylko jako miejscem swojej pracy, ale przede wszystkim jako swoją nową, "wybraną" małą ojczyzną.


Sławomira Krupa, Ludwik Musioł (1892-1970) - szkic do portretu

Autorka podjęła próbę napisania w oparciu o nowo dostępne materiały archiwalne biografię Ludwika Musiała, znanego górnośląskiego archiwisty i historyka. Postaci wyjątkowej w gronie XX-wiecznej humanistycznej inteligencji w tym regionie, autora dziesiątków opracowań naukowych miejscowości i parafii oraz studiów źródłoznawczych, które są wykorzystywane praktycznie w każdym współczesnym opracowaniu historycznym. W czasie II wojny światowej podjął pracę w Górnośląskiej Bibliotece Krajowej (Oberschlesische Landesbibliothek Beuthen-Kattowitz), a następnie w Instytucie Badań nad Górnym Śląskiem (Institut für Oberschlesische Landesforschung) w Katowicach. W 1948 roku został aresztowany pod zarzutem działania na szkodę Państwa Polskiego w okresie okupacji i skazany na sześć lat więzienia, z którego został zwolniony warunkowo w 1952 roku. W następnych latach pozbawiony możliwości zatrudnienia, dzięki wsparciu Kościoła mógł kontynuować owocnie swoje prace badawcze.


Joanna Szczepańczyk, Józefa Okoniewska - archiwistka Archiwum Książąt Pszczyńskich

Szkic biograficzny Józefy Okoniewskiej (1892-?) mało znanej postaci wśród archiwistów działających na Górnym Śląsku przed 1939 rokiem. Była archiwistką zatrudnioną w Archiwum Państwowym w Poznaniu przy inwentaryzacji dóbr krotoszynskich. W latach 1935-1939 przy współpracy z dr Kazimierzem Kaczmarczykiem i Ludwikiem Musiołem opracowywała zasób archiwum książąt pszczyńskich.


Tomasz Hajewski, Mirosław Węcki, Dr Karl G. Bruchmann jako zwierzchnik niemieckiej służby archiwalnej na Górnym Śląsku w latach 1939-1943

Dr Karl G. Bruchmann był bardzo znaną postacią w świecie niemieckiej archiwistyki po roku 1945. Pełnił m.in. w latach 1961-1967 funkcję dyrektora Bundesarchiv w Koblencji. W oparciu o bogato zachowane w katowickim Archiwum materiały źródłowe, w tym akta personalne K.Bruchmanna, została przedstawiona jego biografia, ze szczególnym uwzględnieniem lat 1939-1943, kiedy to podlegały mu placówki niemieckiej służby archiwalnej w Katowicach: Staatsarchiv Kattowitz i Archivberatungsstelle Oberschlesien Kattowitz. Jego działalność archiwalna i naukowa w tym okresie została ukazana w świetle jego zaangażowania w działalność NSDAP.


Anna Machej, Wacław Bandura i Karol Bałon - pierwsi kierownicy cieszyńskiego archiwum

Oddział w Cieszynie Archiwum Państwowego w Katowicach posiada bogaty zasób z okresu od XIV wieku do czasów współczesnych, którego duża część, w tym między innymi akta Komory Cieszyńskiej, została zgromadzona i opracowana dzięki zaangażowaniu pierwszych kierowników Wacława Bandury (1898-1964) i Karola Bałona (1914-1987). Badacze historii Europy Środkowej uzyskali możliwość dostępu do podstawowych źródeł wytworzonych na terenie Śląska Cieszyńskiego a Archiwum stało się znanym i często odwiedzanym przez nich miejscem.


Piotr Greiner, Prof. dr hab. Jerzy Jaros (1925-1992)

Szkic biograficzny Jerzego Jarosa, w latach 1950-1967 pracownika Archiwum Państwowego w Katowicach, gdzie wyspecjalizował się w opracowywaniu akt gospodarczych. Twórca Oddziału Akt Górniczych funkcjonującego w ramach Archiwum do 1960 roku. Prowadził w tym okresie szeroko zakrojone prace badawcze z archiwistyki i historii górnictwa, które przyniosły mu w 1964 roku stopień naukowy doktora habilitowanego. W latach 1967-1973 pracował w Śląskim Instytucie Naukowym w Katowicach, a od 1973 roku w Instytucie Historii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach - od 1973 roku profesor tej uczelni. Był twórcą specjalizacji archiwalnej na studiach historycznych w Uniwersytecie Śląskim i od 1981 roku kierownikiem Zakładu Archiwistyki i Nauk Pomocniczych Historii.


Zbigniew Kiereś, "Bij, zabij tego skurwego syna polskiego". Przyczynek do kwestii świadomości narodowej na Górnym Śląsku w XVII wieku

Autor podejmuje problematykę świadomości narodowej na Górnym Śląsku w XVII wieku. Wychodząc od zarejestrowanych w początku tegoż wieku deklaracji wrogości wobec Polaków stara się, poprzez analizę wypowiedzi i udokumentowanych postaw, głównie szlacheckich, wyodrębnić czynniki kształtujące świadomość narodową w tym okresie i określić jej ówczesny stan; a następnie odtworzyć w tym kontekście mechanizmy wytwarzania się odpowiednich postaw Ślązaków wobec Rzeczypospolitej i Polaków. W konkluzji autor dochodzi do wniosku, że wspólnota etniczna i językowa nie stanowiły wystarczającej podstawy do wytworzenia się polskiej świadomości narodowej; kilkuwiekowa przynależność do państwa czeskiego, z wszelkimi tego konsekwencjami, sprzyjała raczej wytworzeniu się więzi państwowo-narodowej z Koroną św. Wacława, połączonej z silnym poczuciem własnej śląskiej odrębności. Stosunki z Polską i Polakami kształtowały się na różnych płaszczyznach i przynosiły doświadczenia tak pozytywne, jak negatywne, zróżnicowane więc były także tworzące się na ich gruncie postawy; stan i charakter bazy źródłowej nie pozwalają jednak na określenie ich zasięgu społecznego.


Zdzisław Jedynak, Akta Górnośląskiej Spółki Brackiej w Gliwicach (Reichsknappschaft - Bezirkknappschaft Oberschlesische Knappschaft zu Gleiwitz) z lat 1922-1945

Artykuł stanowi kontynuację tekstu opublikowanego w poprzednim tomie "Szkiców Archiwalno-Historycznych" (nr 3, 2007). Kiedy w 1922 roku nastąpił podział Górnego Śląska, miało to wpływ także na zakres działania w zakresie ubezpieczeń dla górników i hutników. Od dnia 1 lipca 1922 roku w miejsce jednej powołano dwie spółki ubezpieczeniowe dla górników i hutników Pierwsza o nazwie "Górnośląska Spółka Bracka w Tarnowskich Górach" obejmowała polską, a druga "Oberschlesische Knappschaft zu Gleiwitz" niemiecką część tego obszaru. Potem dokonano podziału majątku, a w tym także akt. Akta spółki gliwickiej stanowią więc odzwierciedlenie czasu, w którym istniała, to znaczy normalnego funkcjonowania do końca lat dwudziestych, kryzysu gospodarczego lat 1929-1932 i represyjnej dyktatury hitlerowskiej (1933-1945). Stanowią więc one cenne źródło dla poznania polityki gospodarczej, społecznej i historii opieki medycznej w niemieckiej części Górnego Śląska w latach 1922-1945.


Andrzej Kołodziej, Przemysł tarnogórski w świetle materiałów archiwalnych przejętych do Archiwum Państwowego w Katowicach w latach 2004-2008

Zasób Archiwum Państwowego w Katowicach wzbogacił się w ostatnim okresie czasu o materiały archiwalne przejęte z kilku tarnogórskich zakładów przemysłowych. W przypadku dokumentacji wytworzonej przez: Zakłady Mechaniczne "Zamet" oraz Tarnogórską Fabrykę Urządzeń Górniczych "TAGOR", powodem przejęcia była prywatyzacja ich wytwórców. W przypadku natomiast Zakładów Chemicznych "Tarnowskie Góry", powodem przejęcia dokumentacji była likwidacja zakładu. Proces przejmowania materiałów archiwalnych z tarnogórskich zakładów przemysłowych nie zakończył się w 2008 roku W najbliższej przyszłości wygasają bowiem umowy użyczenia materiałów archiwalnych, które Archiwum Państwowe w Katowicach podpisało z Zakładami Aparatury Chemicznej "Chemet" S.A. w Tarnowskich Górach oraz Fabryką Sprzętu Ratunkowego i Lamp Górniczych "Faser" S.A. w Tarnowskich Górach.


Adam Dudek, Sławomira Krupa, Brakowanie akt Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w świetle doświadczeń Archiwum Państwowego w Katowicach

Artykuł opisuje metodykę opracowania i problemy brakowania akt Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej po przejęciu ich w 1990 roku przez archiwa państwowe. Całość problemu ujęta jest na przykładzie Archiwum Państwowego w Katowicach, w zasobie którego przechowywanych jest ok. 2 kilometrów bieżących tej dokumentacji.


Paweł Hudzik, Wybór materiałów źródłowych do historii Rady Filialnej Miasta Zatora i Jego Okręgu z 1848 roku

W ramach badań nad okresem Wiosny Ludów w kontekście historii regionalnej przygotowano wybór materiałów źródłowych do dziejów Rady Narodowej w Zatorze z 1848 roku, przechowywanych w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach Oddział w Oświęcimiu. W tekście opublikowano najciekawsze materiały źródłowe wytworzone przez Radę filialną Miasta Zatora i Jego Okręgu. Większą część materiału źródłowego stanowią protokoły z posiedzeń Rady. Zamieszczono również sprawozdania dotyczące "stanu umysłów" obywateli Zatora oraz jego okolic sporządzone przez członków Rady na jej polecenie. Wspomniane sprawozdania, pomimo swej oczywistej subiektywności, wydają się być szczególnie interesującym i unikalnym źródłem historycznym.


Mirosław Węcki, "Juden sind hier unerwünscht" - materiały do dziejów zabrzańskich Żydów w aktach zespołu Kierownictwo Powiatowe NSDAP w Zabrzu

"Kwestia żydowska" zajmowała poczesne miejsce w ideologii i programie ruchu nazistowskiego. Przejęcie przez NSDAP władzy w Niemczech w roku 1933 stworzyło warunki dla realizacji jej antysemickich zamierzeń. Partia była zaangażowana w kolejne akcje antyżydowskie i chociaż przeprowadzenie "ostatecznego rozwiązania" przypadło usamodzielnionej SS, to rola NSDAP w procesie przygotowania i realizacji zagłady Żydów była bardzo istotna. Zachowane akta zabrzańskiej NSDAP ilustrują antyżydowskie działania partii nazistowskiej na przykładzie losów Żydów w Zabrzu.


Piotr Greiner, Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego w Katowicach za 2007 rok

W 2007 roku Archiwum Państwowe w Katowicach obchodziło 75-lecie swojego istnienia, czemu towarzyszyła okolicznościowa wystawa oraz wydawnictwa, w tym Informator o zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach. 1 kwietnia 2007 roku rozpoczęto realizację projektu "Ochrona i konserwacja cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego" finansowanego ze środków Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Norweskiego Mechanizmu Gospodarczego. Projekt dotyczy zabezpieczenia, konserwacji i digitalizacji zasobu cieszyńskiego oddziału Archiwum. W 2007 roku rozpoczęła również działalność w Archiwum Pracownia Masowego Odkwaszania Papieru - jedna z czterech takich w archiwach państwowych w Polsce. Archiwum przejęło do swojego zasobu 431,59 mb archiwaliów, na które złożyło się 115 zespołów liczących 39.975 j.a., co zwiększyło jego zasób ogółem do 4649 zespołów liczących 19 218 mb i 1 810 576 jednostek inwentarzowych. Zostało opracowanych całkowicie przez archiwistów katowickich 61 zespołów liczących 23 509 j.i. o rozmiarze 236,3 mb.


Katarzyna Słysz-Szczucka, Sprawozdanie z jubileuszu 75-lecia istnienia Archiwum Państwowego w Katowicach

W listopadzie 2008 roku Archiwum Państwowe w Katowicach obchodziło rocznicę 75-lecia istnienia. Uroczyste obchody rocznicy zbiegły się z otwarciem pracowni masowego odkwaszania papieru, która powstała w katowickim archiwum dzięki wieloletniemu programowi odkwaszania archiwaliów. Została również przygotowana bardzo ciekawa, ponadczasowa wystawa "Był sobie dokument..." a także zaprezentowany dorobek naukowy pracowników Archiwum. Sprawozdanie opisuje przebieg uroczystości, które miały miejsce 7 grudnia 2008 roku.


Tamara Domanik, Katarzyna Kwaśniewicz, Ratowanie w skali masowej zagrożonych polskich zbiorów archiwalnych i bibliotecznych realizowanego przez Archiwum Państwowe w Katowicach w ramach Wieloletniego Programu Rządowego Kwaśny Papier

Wprowadzone w XIX wieku zmiany technologiczne w produkcji papieru zaowocowały pogorszeniem się jego jakości. Maszynowo produkowany papier uległ z czasem zakwaszeniu - stał się kruchy i łamliwy. W trosce o zbiory archiwalne i biblioteczne ustanowiono na lata 2000-2008 Wieloletni Program Rządowy "Kwaśny Papier", którego celem jest ratowanie na skalę masową zagrożonych destrukcją archiwaliów i książek. W ramach programy w 2007 r. uruchomiona została w Archiwum Państwowym w Katowicach pracownia masowego odkwaszania papiery, gdzie za pomocą urządzenia C900 firmy Neschen odkwaszane są XIX i XX - wieczne archiwalia.


Szkice archiwalno-historyczne nr 3, 2007

Plik do pobrania: 2,24 mb Plik w formacie pdf

Streszczenia artykułów:

Artykuły:

  • Sławomira Krupa, Metodyka opracowania akt hipotecznych i gruntowych przechowywanych w archiwach państwowych
  • Zdzisław Jedynak, Początki miasta górniczego Tarnowskie Góry w świetle dokumentów przechowywanych w Archiwum Państwowym w Katowicach
  • Zbigniew Kiereś, Między panem, a plebanem. Materiały do dziejów duchowieństwa ziemi bytomskiej w XVII wieku
  • Michał Mączka, Problemy J.W. Wielanda z opracowaniem map księstw górnośląskich - w świetle nieznanego dokumentu ze zbiorów byłego Archiwum Miejskiego w Bytomiu
  • Bożena Husar, Dzieje miasta Żywca spisane w "Actach Civitatis Żywiec" 1766-1786
  • Sławomira Krupa, Dzieje rodziny Hohenlohe-Ingelfingen z Koszęcina w świetle dokumentów przechowywanych w Archiwum Państwowym w Katowicach
  • Bożena Husar, Rozwój browarnictwa na Żywiecczyźnie i jego rozkwit w świetle planów architektonicznych Karola Pietschki - architekta arcyksięcia Albrechta Fryderyka Habsburga
  • Zdzisław Jedynak, Zarys dziejów Górnośląskiej Spółki Brackiej w Tarnowskich Górach (Oberschlesischer Bergknappschaft Tarnowitz) w latach 1857-1922 i jej pozostałość aktowa w Archiwum Państwowym w Katowicach
  • Tomasz Hajewski, Losy archiwaliów rosyjskich na terenie powiatu dąbrowskiego w czasie I wojny światowej
  • Robert Sikorski, Materiały archiwalne dotyczące Kościoła rzymskokatolickiego w okresie II Rzeczypospolitej w zespole: Akta Miasta Częstochowy (1759-1945)
  • Mirosław Węcki, Sprawa nyskiego kreisleitera Rudolfa Meistra a homoseksualizm w NSDAP
  • Mirosław Węcki, Źródła do dziejów górnośląskiej NSDAP w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach
  • Krzysztof Stopa, Ludność pogranicza polsko-czechosłowackiego w powiecie raciborskim w latach 1945-1950 w świetle dokumentów Archiwum Państwowego w Katowicach oddział w Raciborzu
Materiały:

  • Roland Banduch, Mapy kopalń rud metali w rejonie Lądka Zdroju i Lutyni, Kletna i Janowej Góry oraz Marcinkowa z lat 1771-1927 w zbiorach Archiwum Państwowego w Katowicach
  • Marian Gałuszka, Leszek Grochla, Materiały archiwalne do historii wodociągów katowickich w zasobie Archiwum Państwowym w Katowicach
  • Marian Gałuszka, Leszek Grochla, Materiały archiwalne do dziejów regulacji rzeki Rawy w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach
  • Edward Długajczyk, Zestawienie osób aresztowanych i zasądzonych w województwie śląskim w latach 1922-1939 z powodu współpracy z wywiadem niemieckim
Komunikaty:

  • Michał Mączka, Cenny nabytek kartograficzny Archiwum Państwowego w Katowicach - rękopiśmienna mapa górnicza z 1769 roku
  • Gabriela Hałgas, Karol Kiebel Kobarski i jego spuścizna w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach, Oddział w Cieszynie
Sprawozdania:

  • Piotr Greiner, Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego w Katowicach za 2006 rok
  • Andrzej Kołodziej, Przejęcia materiałów archiwalnych dotyczących dziejów górnictwa węgla kamiennego do Archiwum Państwowego w Katowicach w latach 1997-2007
  • Sabina Klimkiewicz, Sprawozdanie z prac nad projektem "Ochrona i konserwacja cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego"
  • Piotr Lis, Dokumentacja o czasowym okresie przechowywania w Archiwum Państwowym w Katowicach
  • Izabela Lentowicz, Bibliografia publikacji pracowników Archiwum Państwowego w Katowicach i oddziałów zamiejscowych za lata 2000-2006 (z uzupełnieniem za rok 1999)
Sławomira Krupa, Metodyka opracowania akt hipotecznych i gruntowych przechowywanych w archiwach państwowych

W artykule omówiono metodykę postępowania z dokumentacją hipoteczną i gruntową, która stanowi ważną część zasobu archiwów państwowych. W 2007 roku zostały wprowadzone do stosowania w archiwach wskazówki metodyczne dotyczące opracowania akt stanu prawnego nieruchomości. Zostały one przygotowane dla dokumentacji od XVIII do XX wieku, przy czym wiek XX oznacza księgi założone przed dniem 1 stycznia 1947 roku, które utraciły moc prawną i zostały przekazane do zasobu archiwów państwowych, zgodnie z obowiązującymi przepisami. Artykuł prezentuje zasady ustalania przynależności zespołowej omawianej dokumentacji, wyodrębniania zbiorów akt gruntowych i hipotecznych, ustalania ich nazw, granic chronologicznych i terytorialnych, a także zasady segregacji tej dokumentacji w obrębie zbiorów.


Zdzisław Jedynak, Początki miasta górniczego Tarnowskie Góry w świetle dokumentów przechowywanych w Archiwum Państwowym w Katowicach

W 2000 roku Archiwum Państwowe we Wrocławiu przekazało do Archiwum Państwowego w Katowicach dokumenty pergaminowe (Pergamenturkunden) stanowiące depozyt miasta Tarnowskie Góry. W 1875 r. przejęło je jedyne istniejące wówczas na Śląsku archiwum państwowe (das Königliche Staatsarchiv Breslau). Na szczególną uwagę zasługują dokumenty z 1526 r. (kopia z 1558 r.) i 1528 r. odnośnie ordynacji górniczej (Bergordnung) oraz z 1562 r. na temat nadania herbu dla miasta (Stadtwappenurkunde). Stanowią one cenne źródło do poznania najstarszych dziejów miasta górniczego, jakim były Tarnowskie Góry.


Zbigniew Kiereś, Między panem, a plebanem. Materiały do dziejów duchowieństwa ziemi bytomskiej w XVII wieku

Artykuł jest oparty na aktach Zbioru Dokumentów Archiwum Miejskiego w Bytomiu wytworzonych przez instytucje sądowe i administracyjne wolnego państwa bytomskiego, w niektórych wypadkach także przez odpowiednie instytucje całego Śląska i monarchii habsburskiej, a także, ze względu na przynależność kościelną dekanatów bytomskiego i pszczyńskiego, biskupstwa krakowskiego. W opracowaniu omówiono kwestie konfesyjne w dwóch częściach. W pierwszej scharakteryzowano konflikty na tle wyznaniowym i ilustrujące różne aspekty funkcjonowania protestanckich właścicieli państwa bytomskiego (do 1621 roku Hohenzollernów, a potem rodu Henckel von Donnersmarck) oraz złączonej z nimi wyznaniem części ich poddanych w warunkach katolickiej i kontrreformacyjnej monarchii habsburskiej. W drugiej scharakteryzowano spory o charakterze wyłącznie materialnym dotyczące interesów i dochodów czy to Kościoła katolickiego jako całości, czy też konkretnych duchownych.


Michał Mączka, Problemy J.W. Wielanda z opracowaniem map księstw górnośląskich - w świetle nieznanego dokumentu ze zbiorów byłego Archiwum Miejskiego w Bytomiu

W artykule przedstawiono kulisy powstania pierwszego atlasu Śląska i opisano problemy, z jakimi borykał się opracowujący w latach 1722-1733 mapy księstw górnośląskich porucznik Johann Wolfgang Wieland, oraz przeprowadzający w latach 1736-1740 rewizję map inżynier Matheus Schubarth. Były to głównie problemy z transkrypcją polskobrzmiących nazw miejscowości oraz z lokalizacją w terenie poszczególnych obiektów gospodarczych - młynów, stawów, hut i in. Problemy te wynikały z utrudnionej komunikacji z polskojęzyczną w większości ludnością Górnego Śląska, oraz z niechęcią tejże ludności i zarządców opisywanych ziem do współpracy z mierniczymi, posądzanymi o wykonywanie opracowań do nowego wymiaru podatków.


Bożena Husar, Dzieje miasta Żywca spisane w "Actach Civitatis Żywiec" 1766-1786

Przechowywane w Oddziale Archiwum Państwowego w Żywcu w zespole akt "Akta miasta Żywca "Acta Civitatis Żywiec" T.I i T.II to "Księgi ingrossacyi różnych instrumentów od roku 1766". Te rękopiśmienne księgi z herbem Żywca i fragmentem pieczęci lakowej Magistratu Żywieckiego zawierają kontrakty kupna-sprzedaży, informacje o podatkach całego hrabstwa żywieckiego, zbiórce wpłat na Regiment Gwardii Koronnej, testamenty, a także dekrety i przywileje spisane przez Urząd Radziecki i Wójtowski Zupełny Żywiecki. W obliczu dużych luk w zasobie akt miejskich stanowią one nieocenione źródło wiedzy o życiu społeczno-gospodarczym Żywca w latach 1766-1786. Tom I z lat 1766-1770 częściowo wypełnia tę dokumentalną lukę malując obraz życia miasta u progu utraty niepodległości. Zawiera istotne dane dot. władz miasta, ich składu, rzetelności i dbałości o wspólne mienie.


Sławomira Krupa, Dzieje rodziny Hohenlohe-Ingelfingen z Koszęcina w świetle dokumentów przechowywanych w Archiwum Państwowym w Katowicach

Artykuł prezentuje genealogię rodziny Hohenlohe-Ingelfingen w oparciu o zgromadzone w archiwum rodziny akta dotyczące historii rodu, dokumenty majątkowe, i finansowe. Materiały te zostały przejęte przez Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Katowicach latach 1947-1952. W opracowaniu omówiono życiorysy poszczególnych członków rodziny żyjących w latach 1797-1945 na terytorium Górnego Śląska w majoracie koszęcińskim. Szczególnie dużo miejsca poświęcono kolejnym właścicielom majoratu Adolfowi (1797-1873), Fryderykowi Wilhelmowi (1826-1895) oraz Karolowi Gotfrydowi (1879-1960).


Bożena Husar, Rozwój browarnictwa na Żywiecczyźnie i jego rozkwit w świetle planów architektonicznych Karola Pietschki - architekta arcyksięcia Albrechta Fryderyka Habsburga

Produkcja piwa na Żywiecczyźnie ma tradycje sięgające przełomu XIII i XIV w. Nazwa "Browar na Pawlusiu" występuje na planach architektonicznych obiektów żywieckiego browaru, projektowanych przez arcyksiążęcego architekta Karola Pietschkę. Jest on autorem zachowanych w zbiorach Oddziału Archiwum Państwowego w Żywcu 70 planów budowanego w latach 1852 -1891 Browaru w Żywcu. Ze względu na rozkład i kolorystykę plany te są unikalne w historii architektury europejskiej. Zachowały się z w/w okresu projekty architektoniczne budynków administracyjnych Arcyksiążęcego Browaru w Żywcu, plany sytuacyjne, plany zabudowań produkcyjnych. I tak np. piękny plan bednarni z 1865 r. zawiera elementy tyrolskiego zdobnictwa drewnianego, opartego na tradycji willi szwajcarskiej. K. Pietschka był autorem planów licznych detali, urządzeń i pomieszczeń wewnętrznych.


Zdzisław Jedynak, Zarys dziejów Górnośląskiej Spółki Brackiej w Tarnowskich Górach (Oberschlesischer Bergknappschaft Tarnowitz) w latach 1857-1922 i jej pozostałość aktowa w Archiwum Państwowym w Katowicach

Górnośląska Spółka Bracka (Oberschlesischer Knappschaftsverein) w Tarnowskich Górach była jedną z dwóch istniejących na tym obszarze obok Pszczyńskiego Bractwa Górniczego (Knappschaftsverein für das Fürstentum Pless) w Katowicach, których akta posiada Archiwum Państwowe w Katowicach. Górnośląska Spółka Bracka istniała w latach 1857-1922. Pozostałość aktowa (Aktenbestand) spółki pozwala na dokładne przedstawienie jej działalności w zakresie ubezpieczeń emerytalnych i rentowych oraz opieki zdrowotnej, zwłaszcza szpitali (Lazarett).


Tomasz Hajewski, Losy archiwaliów rosyjskich na terenie powiatu dąbrowskiego w czasie I wojny światowej

Działania wojenne w latach 1914-1918 na terenie Galicji spowodowały zniszczenie wielu bezcennych archiwaliów. Akt używano jako podpałki i papieru do obwijania, a z czasem systematycznie wysyłano na przemiał do czeskich fabryk papieru. Dopiero działalność Grona Konserwatorów pozwoliła zatrzymać ten proces. Jak wynika z raportów zachowanych w Archiwum Państwowym w Katowicach, podobny los spotkał akta byłych rosyjskich registratur w Zagłębiu Dąbrowskim. Bezpowrotnie przepadły materiały archiwalne Magistratu dąbrowskiego, a także miejscowych urzędów gminnych oraz sądów. Stosunkowo największy zasób zachował się w urzędach parafialnych. W pierwszych miesiącach 1918 roku akta te spisano na prośbę polskich archiwistów.


Robert Sikorski, Materiały archiwalne dotyczące Kościoła rzymskokatolickiego w okresie II Rzeczypospolitej w zespole: Akta Miasta Częstochowy (1759-1945)

Magistrat miasta Częstochowy obok wielu zadań zajmował się także sprawami Kościoła Rzymskokatolickiego. Lata 1918 - 1939 dzielą się na dwa okresy. W latach 1918 - 1925 następuje ingerencja Magistratu w funkcjonowanie parafii poprzez zatwierdzanie budżetów i wybory organu kontrolującego Dozoru Kościelnego. Drugi w latach 1925 - 1939 po zawarciu Konkordatu między Rzeczypospolitą Polską a Stolicą Apostolską, to współpraca partnerska między władzami miejskimi a kościołem rzymskokatolickim zwłaszcza w ochronie pielgrzymów zdążających do Sanktuarium Jasnogórskiego, akceptacja budownictwa kościelnego czy czuwanie nad dziełami prowadzonymi przez Kościół.


Mirosław Węcki, Sprawa nyskiego kreisleitera Rudolfa Meistra a homoseksualizm w NSDAP

W III Rzeszy homoseksualiści zostali postawieni poza marginesem życia społecznego. Naziści zaostrzyli, obowiązujące w Niemczech od XIX wieku, prawo uznające homoseksualizm za czyn kryminalny, znane szerzej jako §175. Na jego mocy wielu homoseksualistów trafiło do więzień wzg. obozów koncentracyjnych. Oskarżenia o skłonności homoseksualne nie ominęły również członków, nieraz prominentnych, partii nazistowskiej. Losy nyskiego kreisleitera Rudolfa Meistra ilustrują podejście wobec homoseksualistów w brunatnych mundurach w czasie wojny (1942), a więc w okresie, gdy nazistowska polityka rasowa i społeczna przybrała już w pełni swój zbrodniczy wymiar.


Mirosław Węcki, Źródła do dziejów górnośląskiej NSDAP w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach

W Archiwum Państwowym w Katowicach przechowywany jest obszerny zbiór dokumentacji górnośląskiej NSDAP oraz jej organizacji afiliowanych, który pod względem rozmiarów, jest unikatowy w skali kraju. Na tą część katowickiego zasobu składają się akta placówek partyjnych od szczebla okręgu NSDAP (Gau Oberschlesien), obejmującego powstałą w 1941 roku Prowincję Górnośląską, poprzez kierownictwa powiatowe (Kreisleitungen), najniższych w hierarchii grup miejscowych (Ortsgruppen). Materiały te, stanowią bogate źródło informacji o działalności partii nazistowskiej na Górnym Śląsku w latach 1939-1945.


Krzysztof Stopa, Ludność pogranicza polsko-czechosłowackiego w powiecie raciborskim w latach 1945-1950 w świetle dokumentów Archiwum Państwowego w Katowicach oddział w Raciborzu

Niniejszy artykuł jest tylko niewielkim przyczynkiem zachęcającym do zajęcia się interesującym i nie do końca jeszcze z pewnością wyczerpanym zagadnieniem, jakim jest rozpoznanie sytuacji społeczno-politycznej ludności autochtonicznej na Śląsku po 1945 roku. Ziemia raciborska, ziemią pogranicza, leżąca na styku nieustannego mieszania się trzech kultur: czeskiej, niemieckiej i polskiej, które w sumie razem wywarły na tej ziemi niezatarte piętno i nadały jej obecna formę społeczno-kulturową, została w ostatnich tygodniach II wojny światowej ciężko doświadczona przez wojenną pożogę, a i w latach następnych w wyniku prowadzonej przez Państwo Polskie polityki tzw. repolonizacji miejscowej ludności, życie codzienne naszpikowane było rozmaitymi trudnościami. Materiały archiwalne, jakie w swym zasobie posiada raciborski oddział Archiwum Państwowego w Katowicach są z pewnością cennym źródłem do dokładnego scharakteryzowania ówczesnych realiów i nastrojów, jakie wyrażała wówczas społeczność miejscowa.


Roland Banduch, Mapy kopalń rud metali w rejonie Lądka Zdroju i Lutyni, Kletna i Janowej Góry oraz Marcinkowa z lat 1771-1927 w zbiorach Archiwum Państwowego w Katowicach

W niniejszym opracowaniu omówiono mapy górnicze dotyczące kopalń rud metali nieżelaznych zlokalizowanych w południowo-wschodniej części Kotliny Kłodzkiej (w rejonie Gór Złotych i Masywu Śnieżnika), zgromadzone przez Wyższy Urząd Górniczy we Wrocławiu (Oberbergamt zu Breslau - dalej: OBB), przechowywane obecnie w Archiwum Państwowym w Katowicach. Oprócz krótkiego rysu historycznego urzędu i jego zbiorów scharakteryzowano rodzaje i treść 25-ciu zachowanych map. Celem referatu jest ułatwienie potencjalnym użytkownikom dostępu do tych map.


Marian Gałuszka, Leszek Grochla, Materiały archiwalne do historii wodociągów katowickich w zasobie Archiwum Państwowym w Katowicach

Niniejszy artykuł podzielony został na trzy części. W pierwszej przybliżona została historia rozwoju wodociągów katowickich w XIX i XX wieku. Druga część składa się z wykazu zespołów archiwalnych, w których przeprowadzono poszukiwania dotyczące dziejów wodociągów katowickich. W trzeciej części przedstawiono materiały znajdujące się w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach a dotyczące wodociągów katowickich.


Marian Gałuszka, Leszek Grochla, Materiały archiwalne do dziejów regulacji rzeki Rawy w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach

Niniejszy artykuł podzielony został na trzy części. W pierwszej przybliżona została historia Związku "RAWA". Druga część składa się z wykazu zespołów archiwalnych, w których przeprowadzono poszukiwania dotyczące dziejów Związku "RAWA" i rzeki Rawy. W trzeciej części przedstawiono materiały znajdujące się w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach a dotyczące dziejów Związku "RAWA" i rzeki Rawy.


Edward Długajczyk, Zestawienie osób aresztowanych i zasądzonych w województwie śląskim w latach 1922-1939 z powodu współpracy z wywiadem niemieckim

W opracowaniu przedstawiono na podstawie przechowywanych w Archiwum Państwowym w Katowicach i Centralnym Archiwum Wojskowym w Warszawie źródeł zestawienia zestawienie osób aresztowanych i zasądzonych w województwie śląskim w latach 1922-1939 z powodu współpracy z wywiadem niemieckim. Ogółem w latach 1922-1938 aresztowano w przybliżeniu 400 osób podejrzanych o szpiegostwo, z czego sądy wymierzyły kary około 190 osobom. Dane te należy uważać za przybliżone.


Michał Mączka, Cenny nabytek kartograficzny Archiwum Państwowego w Katowicach - rękopiśmienna mapa górnicza z 1769 roku

W grudniu 2006 roku zbiór kartograficzny Archiwum Państwowego w Katowicach powiększył się o cenny nabytek - mapę górniczą z 1769 r. zatytułowaną "Grund- und Seiger-Riss von dem Arsenicalischen Bergbau bey der Königl. Berg Stadt Reichenstein, der Reichetrost benahmet ". Pochodzi ona ze zbiorów biura planów (Plankammer) Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu (Oberbergamt zu Breslau). W katalogu map i planów, wydanym we Wrocławiu w 1908 r., nosi sygnaturę 1240. Opracowana przez mierniczego Schiefera mapa, przedstawia w rzucie poziomym i w przekroju kopalnię rudy arsenu Reichetrost w Złotym Stoku. Jako najstarsza z zachowanych map dotyczących górnictwa w Złotym Stoku, stanowi wartościowe źródło wiedzy dla badaczy historii górnictwa sudeckiego, rozwoju techniki górniczej oraz dla miłośników starej kartografii.


Gabriela Hałgas, Karol Kiebel Kobarski i jego spuścizna w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach, Oddział w Cieszynie

Karol Kiebel Kobarski urodził sie 30 grudnia 1885 roku w Kończycach Wielkich na Śląsku Cieszyńskim. Od wczesnej młodości należał do licznych organizacji polskich, m.in. Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego, Czytelni Ludowej, Polskiego Towarzystwa Śpiewaczego "Harmonia", Czytelni Katolickiej oraz Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół", którego został naczelnikiem Dzielnicy Śląska Cieszyńskiego. Pracował także jako nauczyciel tańca prowadząc własną szkołę. Podczas okupacji aresztowany i więziony w obozach koncentracyjnych. Zmarł w wieku 79 lat 24 lipca 1964 roku w Cieszynie.


Piotr Greiner, Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego w Katowicach za 2006 rok

W roku sprawozdawczym przyjęto do Archiwum Państwowego w Katowicach największą w ostatnim dziesięcioleciu ilość nowych zespołów archiwalnych oraz jednostek aktowych. Zasób Archiwum ogółem powiększył się o 269 zespołów liczących 75 243 j.a. o rozmiarze 437,89 mb, w tym liczba jednostek aktowych zwiększyła się o 67 891 j.a.; liczba dokumentów pergaminowych i papierowych - o 2 058 j.a; ilość dokumentacji technicznej - o 2 194 j.a.; ilość fotografii - o 1 644 j.a; ilość filmów - o: 271 j.a., a ilość nagrań - o 679 j.a. Tak więc zasób Archiwum pod koniec 2006 roku liczył: 4534 zespołów i zbiorów o łącznej liczbie 1 770 601 jednostek i metrażu 18 786, 49 mb. Jest pod tym względem trzecim archiwum w Polsce.


Andrzej Kołodziej, Przejęcia materiałów archiwalnych dotyczących dziejów górnictwa węgla kamiennego do Archiwum Państwowego w Katowicach w latach 1997-2007

Archiwum Państwowe w Katowicach posiada w swoim zasobie znaczne ilości materiałów archiwalnych stanowiących doskonały materiał źródłowy do badań nad historią górnictwa węgla kamiennego. Okresem szczególnie obfitującym w przejęcia tego typu dokumentacji był okres ostatnich dziesięciu lat, w trakcie których przejęliśmy akta wytworzone przez takie jednostki organizacyjne jak: Ministerstwo Górnictwa i Energetyki w Katowicach, Wspólnota Węgla Kamiennego w Katowicach, Katowickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego w Katowicach, Bytomskie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego w Bytomiu, Okręgowy Urząd Górniczy w Katowicach oraz kilkanaście kopalń węgla kamiennego. Interesujący materiał źródłowy stanowią także akta dokumentujące pracę jeńców niemieckich w kopalniach węgla kamiennego, po zakończeniu II wojny światowej. W ten sposób posiadane już przez nas materiały archiwalne dotyczące górnictwa węgla kamiennego wzbogaciły się o kolejne tysiące jednostek aktowych. Proces przejmowania materiałów archiwalnych dotyczących górnictwa węgla kamiennego nie zakończył się w 2007 r. W archiwach zakładowych kilku kopalń trwają aktualnie prace związane z porządkowaniem i przygotowaniem kolejnych partii akt, które będą sukcesywnie przekazywane do naszego Archiwum.


Sabina Klimkiewicz, Sprawozdanie z prac nad projektem "Ochrona i konserwacja cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego"

1 kwietnia 2007 r. Archiwum Państwowym w Katowicach przystąpiło do realizacji projektu ze środków Mechanizmu Finansowego EOG oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego. Celem projektu jest ochrona i konserwacja zbiorów archiwalnych i bibliotecznych przechowywanych w instytucjach z terenu miasta Cieszyna. Projekt jest wspólnym przedsięwzięciem Urzędu Miasta w Cieszynie oraz instytucji z terenu Cieszyna przechowujących zbiory archiwalne i biblioteczne. Projekt zyskał poparcie Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych zarówno w fazie opracowywania jak i podczas przygotowań do realizacji.


Piotr Lis, Dokumentacja o czasowym okresie przechowywania w Archiwum Państwowym w Katowicach

Archiwum Państwowe w Katowicach już od czterech lat prowadzi działalność usługową w zakresie przechowywania dokumentacji niearchiwalnej. W tym okresie przejęło ponad 2 tysiące metrów bieżących akt (170 tysięcy jednostek ewidencyjnych), od 2004 roku wykonało ponad 5 tysięcy kwerend dotyczących spraw emerytalno-rentowych. Świadczone w tej dziedzinie usługi cieszą się bardzo dużą popularnością.


Izabela Lentowicz, Bibliografia publikacji pracowników Archiwum Państwowego w Katowicach i oddziałów zamiejscowych za lata 2000-2006 (z uzupełnieniem za rok 1999)

Bibliografia rejestruje piśmiennictwo naukowe i popularnonaukowe z dziedziny archiwistyki, którego autorami są pracownicy Archiwum Państwowego w Katowicach i jego zamiejscowych oddziałów. Obejmuje okres od 2000 do 2006 roku (z uzupełnieniem za rok 1999). W zestawieniu znalazły się zarówno wydawnictwa zwarte i ich fragmenty oraz wydawnictwa ciągłe. Tekst zasadniczy został podzielony na grupy według kryterium chronologicznego, natomiast w obrębie poszczególnych grup zachowano porządek alfabetyczny.


stat4u
TOWARZYSTWO PRZYJACIÓŁ ARCHIWUM SAP_logo BIP_logo
Powrót do góry strony