Kontakt

Godziny przyjmowania stron i użytkowników

Dzieje Archiwum

Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Żywcu powstało na mocy zarządzenia Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia l5.VII. 1959r. w sprawie utworzenia powiatowych archiwów państwowych w Oświęcimiu, Żywcu i Krakowie oraz zmiany zasięgu terytorialnego Powiatowych Archiwów Państwowych w województwie krakowskim. Placówka obejmowała swoim zasięgiem dwa powiaty, żywiecki i suski i podlegała Archiwum Państwowemu Miasta Krakowa i Województwa Krakowskiego. W związku z reorganizacją podziału terytorialnego kraju Powiatowe Archiwum Państwowe w Żywcu w 1975 roku znalazło się w gestii Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach jako jego Ekspozytura, a następnie od 1980 r. jako Oddział. Mimo tych zmian zadania placówki i jej zasięg terytorialny nie zmieniły się do chwili obecnej.

Organizatorką placówki i pierwszą jej długoletnią kierowniczką była mgr Zofia Rączka.

Archiwum żywieckie mieściło się najpierw, do października 1960 roku , w budynku Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Żywcu, następnie zostało przeniesione do Starego Zamku w Żywcu, gdzie miało do dyspozycji dwa magazyny. W lutym 1968 r. Oddział Archiwum Państwowego w Żywcu otrzymał trzy dalsze pomieszczenia. Łączna powierzchnia magazynowa wynosiła wówczas 215 m² . Z powodu kapitalnego remontu Starego Zamku w 1976 r. przeniesiono biuro archiwum i część magazynów do zastępczej siedziby przy ul. Marchlewskiego 2. Część zasobu z braku miejsca musiała pozostać w Zamku, co bardzo pogorszyło warunki pracy.

Kolejna przeprowadzka nastąpiła w marcu i kwietniu 1982 r. Archiwum otrzymało wtedy część budynku o pow. 307 m2 przy ul. Witosa 32. Wówczas przeniesiono do częściowo wyremontowanych magazynów przy ul. Witosa zasób aktowy zgromadzony w Starym Zamku w Żywcu , natomiast część archiwaliów i biuro pozostała jeszcze w budynku przy ul. Marchlewskiego 2.

W tymże 1982 r. odeszła na emeryturę dotychczasowa kierowniczka Oddziału mgr Zofia Rączka , a stanowisko kierownika Oddziału powierzono mgr Bożenie Nowotarskiej (Husar).

W październiku 1982 r. zakończono całkowicie remont budynku przy ul. Witosa i przeniesiono biuro Oddziału wraz z pozostałymi magazynami do nowej siedziby. Warunki pracy i warunki przechowywania archiwaliów uległy zdecydowanej poprawie. Jak się jednak później okazało nie była to ostatnia zmiana lokalu.

Rok 1994 był dla Oddziału Archiwum Państwowego w Żywcu kolejnym rokiem ogromnej pracy związanej ze zmianą siedziby i przeprowadzką archiwaliów. W związku z rozbudową ulicy Witosa Oddział Archiwum Państwowego w Żywcu otrzymał na swą siedzibę lokal o pow. 350,24 m² usytuowany przy ul. Świętokrzyskiej 50a, gdzie obecnie mieści się jego siedziba.

W ciągu 49 lat istnienia archiwum żywieckie zgromadziło zespoły 284 urzędów, instytucji, przedsiębiorstw, organizacji społecznych i politycznych, a także osób prywatnych tworząc solidną bazę źródłową do badań historycznych.

Zasób

Cały zasób archiwalny liczy obecnie 259 zespołów archiwalnych, zajmuje 794,61 mb, liczy 69365 j.a. i zamyka się w granicach chronologicznych 1573-2006.

Z zachowanych archiwaliach żywieckich znajdują się informacje o działalności pierwszej rady miejskiej, tzw. Rady Mężów Wybranych, ocalały protokoły, księga uchwał z lat 1899-1905, przekazy dotyczące nadzoru nad majątkiem miejskim i szkołą, akta obrazujące zniszczenia Żywca podczas II wojny światowej, jego odbudowę i rozwój.

Liczne akta gmin powiatu żywieckiego z lat 1867-1954 zawierają materiały dotyczące władz gminnych oraz działalności gospodarczej. Z akt urzędów państwowych na szczeblu powiatowym do najciekawszych należy Starostwo Powiatowe w Żywcu z lat 1945-1950. Zespół zawiera sprawozdania starosty o sytuacji politycznej, gospodarczej i kulturalnej powiatu, a także dokumentację szkód wojennych poniesionych przez państwo i osoby prywatne w czasie II wojny światowej. Na uwagę zasługują akta Rady Powiatowej w Żywcu z lat 1896, 1928-1939. Rada była władzą stanowiącą samorządu powiatowego i pochodziła z wyboru mieszkańców. Do tej grupy należą zespoły wydziałów powiatowych w Żywcu z lat 1868-1918, 1918-1939 i 1945-1950. Akta zespołów do 1918 roku i z lat międzywojennych dostarczają podstawowych informacji o gospodarce Żywiecczyzny w tym okresie.

Najbogatszym i najciekawszym zespołem z dziedziny gospodarki jest Dyrekcja Dóbr Żywieckich (1758) 1808-1945. Zespół zawiera dokumentację gospodarki leśnej, pasterstwa, przemysłu, stosunków poddańczych we wsiach państwa żywieckiego i szkolnictwa w pierwszej połowie XIX wieku. Mieszczą się tu unikatowe dokumenty ówczesnych właścicieli dóbr żywieckich, arcyksięcia Karola Stefana Habsburga i jego syna Karola Olbrachta, dla których Polska stała się Ojczyzną z wyboru.

Kolejną grupę akt gospodarczych stanowią zespoły przedsiębiorstw. Są wśród nich "Węgierska Górka" Górnicza i Hutnicza Spółka Akcyjna, Odlewnia Rur i Żelaza (1839-1945), Arcyksiążęcy Browar w Żywcu z lat 1881-1944, Żywiecka Fabryka Papieru "Solali" Tow. Akc. (1888-1943) i Arcyksiążęcy Zarząd Huty w Obszarze (1851-1910).

Z pozostałych zespołów gospodarczych należy wymienić cechy rzemieślnicze powiatu żywieckiego z lat 1779-1951, Kasy Stefczyka (1906-1952) i Komunalną Kasę Oszczędności Miasta Żywca (1901-1951). Nie brak w zasobie archiwum żywieckiego akt organizacji społecznych i kulturalnych, wśród których na uwagę zasługuje Polskie Towarzystwo Tatrzańskie Oddział w Żywcu z lat 1905-1950 i Związek Strzelecki Zarząd i Komenda Powiatu Żywiec z lat 1925-1937. Archiwum zgromadziło wartościowe kolekcje: Zbiór kartograficzny z mapami i planami od 1746, Zbiór sfragistyczny (1508-1998), Zbiór ikonograficzny z lat 1808-1992, a także cenny Zbiór reprograficzny.

Zasób uzupełniają mikrofilmy dokumentów przechowywanych poza Żywiecczyzną. Dla badaczy regionu niezwykle pomocna jest biblioteka Oddziału posiadająca najstarsze wydawnictwa związane z historią, życiem gospodarczym i społecznym regionu.

Archiwum Żywieckie od 45 lat nie tylko sprawuje pieczę nad państwowym zasobem archiwalnym, lecz jest także placówką uczestniczącą w kształtowaniu świadomości historycznej miejscowego społeczeństwa. Swą działalnością dowodzi, że dokumenty, podobnie jak zabytki architektury i sztuki świadczą o kulturze narodu i na równi z nimi winny być obiektem ogólnego zainteresowania i opieki.

Teren działania

Archiwa i inne instytucje polskie i zagraniczne

Archiwa i inne instytucje polskie i zagraniczne przechowujące archiwalia z obszaru archiwum:

• Archives Nationales Paris,
• Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie,
• Archiwum Państwowe w Kielcach,
• Archiwum Państwowe w Krakowie,
• Archiwum PAN w Krakowie,
• Archiwum PAN w Warszawie,
• Biblioteka Jagiellońska,
• Muzeum Miejskie w Żywcu,
• Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu.

Bibliografia

1. Z. Rączka, Archiwum Państwowe w Żywcu 1959-1979, Żywiec 1959.
2. Z. Rączka, Archiwa dóbr ziemskich Żywiecczyzny, Żywiec 1998.
3. B. Husar, 35 lat działalności Archiwum Państwowego w Żywcu, "Kalendarz Żywiecki 1996", Żywiec 1996, 155-158.
4. B. Husar 35 lat działalności Archiwum Państwowego w Żywcu, "Karta Groni. Wydawnictwo Społeczno-Kulturalne poświęcone sprawom Żywiecczyzny i Beskidów", Żywiec 1995, Nr XVIII, s.230-232.
5. B. Husar, Oddział w Żywcu Archiwum Państwowe w Katowicach, "Szkice Archiwalno- Historyczne nr 1", Katowice1998, s.119-123.
6. B. Husar, D. Firlej Żywieckie projekty Karola Pietschki architekta arcyksięcia Albrechta Fryderyka Habsburga (wybór), Katowice 2004, s. 11-70.
7. B. Husar, Żywiecczyzna i jej ostatni właściciele -Habsburgowie, Katowice 2006.
8. B.Husar, 45 lat działalności Archiwum Państwowego w Żywcu, "Kalendarz Żywiecki 2005", Żywiec 2005, s.54-58.
9. B. Husar, Archiwa Civitatis Żywiec. Księga ingrossacyi różnych instrumentów od roku 1766 ciekawym źródłem do badań historii prywatnego miasteczka w latach 1766-1770, Archiwum Państwowe w Katowicach, "Szkice Archiwalno-Historyczne nr 3",. Katowice 2007, s.61-66.
10. B.Husar, Rozwój browarnictwa na Żywiecczyźnie i jego rozkwit w świetle planów architektonicznych Karola Pietschki- architekta arcyksięcia Albrechta Fryderyka Habsburga, Archiwum Państwowe w Katowicach, "Szkice Archiwalno-Historyczne nr 3". Katowice 2007, s.89-96.