Szkice archiwalno-historyczne nr 16, 2019

  • Drukuj zawartość bieżącej strony
  • Zapisz tekst bieżącej strony do PDF

7 lutego 2020

Cena: 31,-
Red. P. Greiner
Katowice 2019

 ARTYKUŁY I MATERIAŁY / AUFSÄTZE UND MATERIALIEN / ARTICLES AND MATERIALS

 

Piotr Boroń

Regesty średniowiecznych i wczesnonowożytnych dokumentów ze zbioru fotokopii Oddziału w Gliwicach Archiwum Państwowego w Katowicach

W zasobie gliwickiego oddziału Archiwum Państwowego w Katowicach znajduje się zbiór fotokopii dokumentów oraz odpisów dokumentów dotyczących dziejów Gliwic i okolicy. W zbiorze występują dokumenty i odpisy dokumentów datowanych poczynając od 1316 roku aż do 1739 roku. Obecnie do zbioru należy 46 fotokopii. Wykonano je przed II wojną światową, ale dzisiaj brak jest możliwości dokładniejszego określenia czasu ich sporządzenia. Wszystkie sfotografowane dokumenty oraz odpisy tworzą unikalny zbiór przekazów dotyczących dziejów miasta, regionu gliwickiego, a wreszcie całego Górnego Śląska. Nigdy nie zostały włączone do żadnego zespołu i pozostawały poza wiedzą naukowców. Poniższe opracowanie ma na celu wprowadzenie tego zbioru do obiegu naukowego.

 

Mittelalterlicher und frühneuzeitlicher Dokumente aus der Fotokopien-Sammlung der Gleiwitzer Außenstelle des Staatsarchivs in Kattowitz

Im Bestand der Gleiwitzer Außenstelle des Staatsarchivs in Kattowitz befindet sich eine Fotokopien-Sammlung von Dokumenten sowie Abschriften von Dokumenten zur Geschichte von Gleiwitz und Umgebung. Die Dokumente datieren auf die Jahre zwischen 1316 und 1739. Gegenwärtig zählt die Sammlung 46 Fotokopien, angefertigt vor dem Zweiten Weltkrieg, wobei eine genauere zeitliche Bestimmung nicht möglich ist. Die Dokumente und Abschriften stellen eine einmalige Sammlung von Überlieferungen zur Geschichte der Stadt, des Gleiwitzer Umlandes und nicht zuletzt auch der gesamten Region Oberschlesien dar. Sie waren bislang keinem Bestand zugeordnet und damit für die Forschung unzugänglich. Die Ausarbeitung hat zum Ziel, diese Sammlung in den wissenschaftlichen Diskurs einzuführen.

 

Regests of Medieval and Early Modern Documents from the Photocopy Collection of the Gliwice Branch of the Katowice State Archive

The resources of the Gliwice branch of the State Archives in Katowice include a collection of photocopies of documents and copies of documents regarding the history of Gliwice and the surrounding area. The collection includes documents and copies of documents dated from 1316 until 1739. Currently, it comprises 46 photocopies. They were made before World War II, but today it is not possible to more accurately determine the time of their preparation. All photographed documents and copies create a unique collection of messages about the history of the city, the Gliwice region, and finally the entire Upper Silesia. They had never been included in any fonds and had remained unknown to scientists. The following study aims to introduce this collection to the scientific circulation.

 

Łukasz Steczek

Organy piszczałkowe w tyskich kościołach

W wielu kościołach miasta Tychy znajduje się królewski instrument, jakim są organy piszczałkowe. Aż 11 świątyń rzymskokatolickich posiada w swoim wyposażeniu tego typu instrument. W pozostałych 7 parafiach korzysta się z organów elektronowych. Niniejszy artykuł przedstawia informacje historyczne oraz instrumentoznawcze dotyczące wyłącznie instrumentów piszczałkowych. Zastosowano w nim podział na kościoły z organami zabytkowymi i świątynie z organami nie zabytkowymi – wybudowanymi po 1925 roku.

 

Die Pfeifenorgeln in den Tichauer Kirchen

In Tichau sind sogenannte Königsinstrumente – also Pfeifenorgeln – keine Seltenheit. Insgesamt elf römisch-katholische Kirchen verfügen über ein solches Instrument, während in den übrigen sieben Kirchengemeinden Elektronenorgeln zu finden sind. Der vorliegende Aufsatz stellt historische und objektspezifische Informationen zu den genannten Instrumenten vor, unterteilt in Kirchen mit denkmalgeschützten Orgeln und solche Gotteshäuser, in denen keine denkmalgeschützten, weil nach 1925 erbauten Orgeln gespielt werden.

 

Pipe Organs in Tychy Churches

In many churches of the city of Tychy there is a royal instrument, which is the pipe organ. As many as 11 Roman Catholic temples have this type of instrument at their disposal. In the remaining 7 parishes, electronic organs are used. This article presents historical and organological information concerning exclusively pipe instruments. It was divided into churches with historic organs and temples with non-historic organs - built after 1925.

 

Michał Jarnot

Żydzi w Brzeszczach i Jawiszowicach w XIX i XX wieku

Artykuł dotyczy ludności żydowskiej, zamieszkującej dwie miejscowości – Brzeszcze i Jawiszowice (położone w dzisiejszym powiecie oświęcimskim). Okres, którego tekst dotyczy to XIX i XX wiek, jednak najwięcej informacji pochodzi z końca XIX wieku oraz pierwszej połowy XX wieku. Poza ujęciem statystycznym, w artykule znajdują się informacje na temat konkretnych osób żydowskiego pochodzenia, w stosunku do których udało się ustalić zamieszkanie w Brzeszczach i Jawiszowicach (lub pochodzenie z tych miejscowości). Są to zarówno informacje o całych rodzinach, jak i o pojedynczych osobach, o miejscach ich pochodzenia, okolicznościach zamieszkania w Brzeszczach i Jawiszowicach, o ich zajęciach, sposobach zarobkowania czy też koligacjach rodzinnych. Artykuł dotyczy też losów poszczególnych osób w czasie niemieckiej okupacji, a także losów tych, którzy przeżyli Holokaust. Materiał źródłowy stanowiły akta znajdujące się w Archiwum Państwowym w Katowicach Oddział w Bielsku-Białej oraz Archiwum Narodowym w Krakowie, a także w kilku innych instytucjach: Muzeum Zamek w Oświęcimiu, Żydowskie Centrum Edukacyjne w Oświęcimiu czy Żydowski Instytut Historyczny w Warszawie.

 

Die Juden von Brzeszcze und Jawiszowice im 19. und 20. Jahrunderts Zusammenfassung

Der Aufsatz thematisiert die jüdische Bevölkerung der im heutigen Kreis Auschwitz (Oświęcim) gelegenen Ortschaften Brzeszcze und Jawiszowice (Jawischowitz). Und wenngleich sich der Text mit dem 19. und 20. Jahrhundert befasst, stammen die meisten Informationen von Ende des 19. und aus der ersten Hälfte des 20. Jahrhunderts. Neben dem statistischen Aspekt liefert der Aufsatz Informationen zu konkreten Personen jüdischer Abstammung, die nachweislich aus Brzeszcze und Jawiszowice stammten bzw. Sich dort über einen bestimmten Zeitraum aufhielten. Dabei handelt es sich sowohl um Informationen über gesamte Familien als auch zu einzelnen Personen, über ihre Herkunft, die Umstände ihrer Ansiedlung in den beiden Ortschaften, über Alltag und Erwerbstätigkeit oder auch zu verwandtschaftlichen Beziehungen. Der Aufsatz stellt auch das Schicksal einzelner Personen während der deutschen Besatzungszeit heraus, darunter auch solchen, die den Holocaust überlebten. Als Quellenbasis wurden Akten herangezogen, die sich in der Abteilung des Staatsarchivs Kattowitz in Bielitz-Biala sowie dem Nationalarchiv Krakau befinden, aber auch in einigen anderen Institutionen: dem Schlossmuseum in Auschwitz, dem Jüdischen Bildungszentrum in Auschwitz oder beim Jüdischen Historischen Institut in Warschau.

 

Jews in Brzeszcze and Jawiszowice in the 19th and 20th centuries

The article concerns the Jewish population living in two towns – Brzeszcze and Jawiszowice (located in today’s Oświęcim poviat). The period to which the text relates is the 19th and 20th century. However, the most information comes from the late 19th century and the first half of the 20th century. In addition to the statistical approach, the article contains information about specific people of Jewish descent, in relation to who it was possible to establish their residence in Brzeszcze and Jawiszowice (or trace their origin to these towns). This is both information about entire families as well as individuals, about their place of origin, circumstances of their residence in Brzeszcze and Jawiszowice, about their activities, ways of earning money or family alliances. The article also describes the fate of individual people during the German occupation and of those who survived the Holocaust. The source material consists of files found in the State Archives in Katowice, Branch in Bielsko-Biała and the National Archives in Kraków, as well as in several other institutions: The Castle Museum in Oświęcim, the Jewish Educational Centre in Oświęcim and the Jewish Historical Institute in Warsaw.

 

Dawid Keller

Kolejarze Polskich Kolei Państwowych – trudna droga do wspólnoty – przyczynek do dyskusji

Kolejnictwo w Polsce międzywojennej uchodzi za jeden z powodów do dumy zarówno państwa jak i społeczeństwa. Znaczną rolę w kształtowaniu takiej opinii odegrali zdaniem Autora kolejarze zarówno jako grupa zawodowa, jak i ważna część ówczesnego społeczeństwa. Jednocześnie warto odnotować, że do dzisiaj nie ukazało się na ten temat żadne opracowanie monograficzne, a badania nad tą tematyką są bardzo ograniczone. W tej sytuacji ważne wydaje się podniesienie postulatu poszerzenia wiedzy na ten temat, w szczególności zaś społecznej roli kolei i kolejarzy. Prezentowany artykuł ma charakter syntetyczny i stanowi podsumowanie obecnego stanu wiedzy na ten temat.

Die Eisenbahner der Polnischen Staatsbahnen – der schwierige Weg zur Gemeinschaft – ein Diskussionsbeitrag

Das Eisenbahnwesen im Polen der Zwischenkriegszeit gilt als Stolz von Staat und Gesellschaft. Eine bedeutende Rolle bei der Entstehung einer derartigen Auffassung spielten nach Meinung des Autors die Eisenbahner, und zwar sowohl als Berufsgruppe als auch als wichtiger Teil der damaligen Gesellschaft. Zugleich lässt sich feststellen, dass bis zum heutigen Tag keine Monografie zu dieser Thematik existiert und die Forschung zu diesem Thema sehr eingeschränkt ist. Daher scheint es wichtig zu sein, ein entsprechendes Postulat zur Erweiterung des Wissens zu diesem Thema zu formulieren, insbesondere zur gesellschaftlichen Rolle der Eisenbahnen und der Eisenbahner. Der vorgestellte Aufsatz besitzt den Charakter einer Synthese und stellt eine Zusammenfassung des bisherigen Wissensstandes dar.

 

Railwaymen of the Polish State Railways - a Difficult Path to Unity – contribution to the discussion

Railroading in interwar Poland is considered the pride of both the state and society. According to the author, railwaymen played a significant role in shaping this opinion both as a professional group and as an important part of society at that time. At the same time, it is worth noting that no monographic study has appeared on the subject to date, and research on this subject is very limited. In this situation, it seems important to call for broadening the knowledge on this subject, in particular on the social role of railways and railwaymen. The presented article is synthetic and summarizes the current state of the knowledge on this subject.

 

Patrycja Tomiczek

Naprzód”. Rozwój organizacyjny działalności górnośląskich towarzystw kobiecych na terenie powiatu rybnickiego – działalność koła Towarzystwa Młodych Polek w Czernicy

Udział w pracach Towarzystwa Polek był istotnym etapem w kształtowaniu świadomości narodowej górnośląskich kobiet. Po przyłączeniu Górnego Śląska do Polski kobiety zajęły się nie tylko kwestiami polskiego patriotyzmu i oddziaływania na własne rodziny, w tym przede wszystkim wychowanie dzieci – ważną kwestią stało się także podniesienie aktywności i przygotowania członkiń do trudnej codzienności w okresie kryzysu ekonomicznego. Kursy organizowane przez towarzystwa miały nauczyć kobiety radzenia sobie z brakami w domowym budżecie przez samodzielne przygotowanie odzieży, a nawet zachęcać je do podejmowania działalności ekonomicznej. Wybrany przykład koła w Czernicy pokazuje, że w omawianej działalności towarzystw kobiecych udział brały w dużej mierze przedstawicielki najniższych warstw społecznych.

 

Naprzód”. Die organisatorische Entwicklung der Tätigkeit der oberschlesischen Frauenvereine im Kreis Rybnik – die Tätigkeit des Vereins Junger Polinnen in Czernitz

Die Mitgliedschaft im Verein Junger Polinnen stellte ein wesentliches Stadium bei der Entwicklung des Nationalbewusstseins oberschlesischer Frauen dar. Nach dem Anschluss eines Teiles Oberschlesiens an Polen waren die Frauen nicht nur mit Fragen des polnischen Patriotismus und der Einflussnahme auf die eigenen Familien befasst, darunter allen voran die Kindererziehung – zu einer wichtigen Frage wurde auch die Aktivierung und Vorbereitung der Mitglieder auf den schwierigen Lebensalltag während der ökonomischen Krisenjahre. Die seitens der Vereine organisierten Kurse sollten die Frauen auf den Mangel im Haushaltsbudget vorbereiten, etwa durch das Erlernen der eigenhändigen Herstellung von Kleidung, oder sie sogar zur Aufnahme einer ökonomischen Tätigkeit animieren. Das ausgewählte Beispiel des Kreises in Czernitz zeigt, dass sich an der aufgezeigten Tätigkeit der Frauenvereine in hohem Maße Vertreterinnen der untersten sozialen Schichten beteiligten.

 

Forward.” Organizational development of the activities of Upper Silesian women’s societies in the Rybnik poviat – the activity of the Society of Young Polish Women in Czernica

Participation in the work of the Polish Women’s Society was an important stage in shaping the national awareness of Upper Silesian women. After the incorporation of Upper Silesia into Poland, women took up not only the issues of Polish patriotism and influence on their own families, including, above all, the upbringing of children – it was also important to increase the activity and prepare the members for difficult everyday life during the economic crisis. Courses organized by societies were supposed to teach women how to cope with deficiencies in the home budget by making clothes on their own and even encourage them to take up economic activity. The chosen example of the society in Czernica shows that mostly representatives of the lowest social strata participated in the discussed activity of women’s societies.

 

 

Roman Smolorz

Polizeisoldaten aus dem Befehlsbereich des Höheren SS- und Polizeiführers Main in Nürnberg im Krieg 1939/1942–1945

In Forschungen zur Deutschen Polizei im „Dritten Reich”, insbesondere während des Zweiten Weltkrieges, ist bis heute die Studie von Christopher Browning Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland von 1992 einschlägig; 1993 erschien diese Arbeit auf Deutsch und 2000 auf Polnisch. Browning leitete damit die sog. Täterforschung (Offender Research) ein – Untersuchungen über Kriegsverbrechen der Polizei und über ihre Verbrechen gegen die Menschlichkeit. 2019 fand in Münster eine Konferenz anlässlich des 25. Jubiläums von Brownings Publikation statt, und in der deutschen Zeitgeschichte wird indes sogar eine Neuere Täterforschung (New Offender Research) beschworen. Gleichwohl stellt die Wissenschaftsgemeinde weiterreichende Fragen, die über das Problem der Täterschaft hinausgreifen, da Untersuchungen zur Gewaltdynamik, zumal von Männerkollektiven, bisher die Antwort auf die Frage schuldig geblieben sind, was der Grund dafür sei, dass ordinary men zu Mördern wurden. Mit solcher Kritik ist der Autor dieses Textes während eines Kolloquiums am Deutschen Historischen Institut in Warschau 2017 konfrontiert worden, was dazu führte, über den Ansatz von Browning hinaus nach methodischen Zugängen zu Forschungen über die Deutssche Polizei 1933-1945 zu schauen. Neue Fragestellungen, die avisiert wurden, betrafen personelle Kontinuitäten in der Polizei nach 1945 – die Entstehung und das Funktionieren von Netzwerken in den Funktionseliten der Polizei und der Verwaltung der Polizei. Ferner interessierte den Verfasser, in Anlehnung an Anregungen des 2017 stattgefundenen 27. Polizeikolloquiums in München, ob es nach 1945 Begegnungen zwischen Tätern aus dem Kreis der Polizei und den Polizeiopfern gab, und was dies bedeutete. Die Frage nach den Gründen für Männer-Gruppengewalt bleibt gewiss weiterhin relevant; es lohnt ihr nachzugehen unabhängig von politischem System und ohne zeitliche Einschränkung, gab es sie doch auch in anderen Lagern als den nationalsozialistischen. Der vorligende Text greift die oben genannten methodischen Überlegungen und Fragen am Beispiel der Polizei im östlichen Bayern auf. Seit 1942 stand der Polizei im Wehrkreis XIII der Höhere SS- und Polizeiführer Main vor. Die Geschichtsforschung bezeichnet manche dieser Polizeiführer als Himmlers Männer, so auch Benno Martin in Nürnberg. Bezeichnend ist, dass gerade Untersuchungen zu territorialen Strukturen der Polizei im Nationalsozialismus rar sind, da eine zentrale Aktenüberlieferung im Bundesarchiv fehlt, obwohl die Deutsche Polizei seit 1936 eine Reichsangelegenheit war. So war das Bestreben hier, auch diese Strukturen nachzuzeichnen, mühsam. Die Recherchen dazu erstreckten sich über mehrere Archive im In- und Ausland, so in Amberg, Berlin, München, Ludwigsburg und überdies u.a in London, Lodz, Moskau, Warschau und Washington. Verwiesen wird besonders auf die Berücksichtigung von Archivgut kirchlicher Provenienz; Gleiches trifft für Unterlagen justizialer Art zu. Ohne Zweifel führte die Auswertung von Bildquellen zu neuen Erkenntnissen in dem Anliegen, die Geschichte der Deutschen Schutzpolizei am Beispiel des Reserve-Polizeibataillons z.b.V. XIII in Litzmannstadt sowie des Reserve-Polizeibataillons 131 in Norwegen und Weißrussland zu erörtern – beide Einheiten gehörten zum Wirkungskreis des Höheren SS- und Polizeiführers Main und sind Gegenstand des Textes. Hierbei folgte der Autor doch noch Brownings Studien aus den 1990er Jahren, indem er Reservepolizisten ins Zentrum der Betrachtung rückte.

 

Policjanci pod dowództwem Wyższego Dowódcy SS i Policji okręgu Men (Main) w Norymberdze podczas wojny 1939/1942–1945

Badania nad historią policji niemieckiej w okresie Trzeciej Rzeszy, w szczególności zaś podczas II wojny światowej, determinuje do dziś praca Christophera Browninga Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland z 1992 roku, która ukazała się rok później na niemieckim rynku wydawniczym, a w roku 2000 w Polsce. Browning zapoczątkował tzw. „Täterforschung“ (Offender Research), badania nad sprawcami zbrodni wojennych oraz zbrodni przeciwko ludzkości. W 2019 roku odbyła się w Monastyrze (Münster) specjalna konferencja poświęcona 25. rocznicy ukazania się jego pracy. W nauce niemieckiej wypromował się w międzyczasie nawet kierunek badań nazywany „nowymi badaniami nad zbrodniarzami” – Neuere Täterforschung (New Offender Research). Historiografia stawia sobie bowiem dzisiaj dalsze pytania dotyczące tej tematyki, nie tylko i wyłącznie skupiające się na zbrodniarzach, ponieważ analiza grupowa nie pozwala na znalezienie odpowiedzi pytanie: co spowodowało, że „zwykli obywatele” (ordinary man) stali się przestępcami. Z taką krytyką autor tego tekstu spotkał się podczas kolokwium, które miało miejsce w Niemieckim Instytucie Historycznym w Warszawie w 2017 roku i przyczyniło się do znacznego poszerzenia jego perspektywy badawczej poza dotychczasowe spojrzenie Browninga. Nowe pytania, jakie pojawiły się w związku z tym, dotyczyły m.in. kontynuacji kontaktów personalnych po 1945 roku – tworzenia tzw. sieci powiązań w elitach funkcyjnych i strukturach administracyjnych policji. Nadal aktualne pozostało pytanie o przemoc grupową wśród mężczyzn niezależnie od systemu politycznego i okresu historycznego. Ponadto bardzo ciekawe jest zagadnienie możliwych kontaktów ofiar i sprawców po 1945 roku. W niniejszej pracy podjęto zarówno próbę odpowiedzi na wyżej wymienione pytania, jak i metodycznego opracowania tematu na przykładzie jednego okręgu administracyjnego policji: Bawarii wschodniej. Od 1942 roku administrację tę tworzyli Wyżsi Dowódcy SS i Policji (niem. Höhere SS- und Polizeiführer) w okręgach zbliżonych do okręgów wojskowych (Wehrkreise). Historiografia nazywa tych przywódców „ludźmi Himmlera” (niem. Himmlers Männer). Opracowania oparte na strukturach terytorialnych policji są szczególnie trudne do przygotowania, ponieważ nie zachował się centralny zespół archiwalny niemieckiej policji nazistowskiej w Archiwum Federalnym (Bundesarchiv) w Berlinie, a służba ta od roku 1936 była scentralizowana w ramach struktury Rzeszy. Opracowanie tematu dotyczącego jednego, konkretnego terytorium było bardzo czasochłonne i wymagało szerokiej, żmudnej i rozproszonej kwerendy archiwalnej, którą przeprowadzono w centralnych i lokalnych archiwach niemieckich, polskich (Warszawa), brytyjskich (Londyn), rosyjskich (Moskwa) i amerykańskich (Waszyngton). Ważnym elementem analizy było uwzględnienie materiałów archiwalnych wytworzonych przez Kościół katolicki w Niemczech i w Polsce oraz wykorzystanie powojennych akt sądowych z procesów przeciwko zbrodniarzom wojennym prowadzonym na terenie tych krajów. Ważnym źródłem okazały się również materiały wizualne, które poddano szczegółowej analizie, a następnie wykorzystano również jako wiele wnoszący do narracji tekstu materiał ilustracyjny. Głównym celem artykułu jest przedstawienie badań nad dwiema jednostkami policji z Bawarii wschodniej: Batalionem Policji Rezerwy do Zadań Specjalnych XIII (Reserve-Polizeibataillon z.b.V. XIII) operującym w Łodzi oraz Batalionem Rezerwy Policji nr 131 (Reserve-Polizeibataillon 131) działającym w Norwegii i Białorusi. Wzorując się głównie na opracowaniu Browninga z 1992 roku, autor zajął się formacjami rezerwy policyjnej, jednak wzbogacił tekst informacjami dotyczącymi jednostek stacjonujących głównie na terenach polskich oraz Związku Radzieckiego (na Białorusi i Ukrainie) od 1939 i 1941 roku. Badania, skupiające się dotychczas na analizie przemocy i zbrodni, liczbie ofiar oraz ich pochodzeniu, poszerzono o prace badawcze dotyczące struktur policyjnych i dróg decyzyjnych, przedstawiono także stan badań o działaniach policji niemieckiej w Europie Wschodniej. Autor postuluje również nowe kierunki rozwoju badań nad policją Trzeciej Rzeszy, dając do zrozumienia, że przedstawiony tekst stanowi jedynie wstęp do pogłębiania tej tematyki.

 

Policemen under command of the Higher SS and Police Leader in Department “The Main” in Nuernberg during the war 1939/1942–1945

Studies on the history of German police during the Third Reich, in particular during World War II, are to this day determined by the work of Christopher Browning‘s Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland from 1992, which appeared a year later on the German publishing market and in 2000 in Poland. Browning initiated the so-called “Täterforschung” (Offender Research), research on the perpetrators of war crimes and crimes against humanity. In 2019 a special conference was held in Münster dedicated to the 25th anniversary of the publication of his work. In the meantime, a new direction of research called “New Offender Research” - Neuere Täterforschung had been promoted in German science. Nowadays, historiography poses further questions on this subject, not focusing solely on criminals, as group analysis makes it impossible to find out reasons why those “ordinary men” became criminals. The author of this text met with such criticism during a colloquium that took place at the German Historical Institute in Warsaw in 2017 and contributed to a significant extension of his research perspective beyond Browning’s current view. New questions that have arisen as a result concerned, among others, the continuation of personal contacts after 1945 - the creation of the socalled network of connections within functional elites and administrative police structures. In addition, the question of group violence among men regardless of the political system and the historical period remained valid. Moreover, the issue of possible contacts between victims and perpetrators after 1945 is very interesting. In this paper, an attempt was made to answer the above-mentioned questions, as well as to methodically develop the topic based on the example of one administrative district of the police: East Bavaria. From 1942, this administration was created by the Senior Commanders of the SS and the Police (German: Höhere SS- und Polizeiführer) in districts similar to military districts (Wehrkreise). Historiography calls these leaders “Himmler’s people” (German: Himmler Männer). Studies based on the territorial structures of the police are particularly difficult to prepare because the central archives of the German Nazi police in the Federal Archives (Bundesarchiv) in Berlin have not survived, and this service was centralized from 1936 within the Reich structure. As a result, developing a topic for one specific territory was very time consuming and required a broad, tedious and diffuse archival query, which was carried out in both the central and local German, Polish (Warsaw), British (London), Russian (Moscow) and American (Washington) archives. An important element of the analysis was the inclusion of archival materials produced by both the German and Polish Catholic Church and the use of post-war court files from trials against war criminals conducted in Germany and Poland. Visual materials which were subjected to detailed analysis and then also used as illustrative material, which brought many new facts to the narrative of the text, also proved to be an important source. The main purpose of the article is to present research on two police units from East Bavaria: Reserve Police Special Battalion XIII (Reserve-Polizeibataillon zbV XIII) which operated in Łódź and Police Reserve Battalion No. 131 (Reserve-Polizeibataillon 131) operating in Norway and Belarus. Based mainly on Browning’s 1992 study, the author dealt with the formation of the police reserve. However, he enriched the text with information about units stationed mainly in Poland and the Soviet Union (Belarus and Ukraine) from 1939 and 1941. Studies that have so far focused on the analysis of violence and crime, the number of victims and their origin have been expanded to include police structures, decision-making paths, and the state of research on German police activities in Eastern Europe. The author also postulates new directions in which research on the police of the Third Reich should develop, hinting that the above text is only an introduction to deepeninging this topic.

 

KOMUNIKATY / KOMMUNIQUÉS / ANNOUNCEMENTS

 

Zdzisław Jedynak

Pochodzenie nazw Koszutki i Wełnowca

Obydwie nazwy – „Koszutka“ i „Wełnowiec“ – obecnie dzielnic Katowic, pochodzą od tego samego młyna wodnego, który znajdował się nad nieistniejącą już rzeczką – lewym dopływem Rawy. Młyn ten był położony w okolicy obecnych ulic Słonecznej i Energetyków, w pobliżu początku ulicy Józefowskiej. W dotychczasowych publikacjach występuje niewłaściwa etymologia tych nazw. Autor na podstawie materiałów źródłowych z Archiwum Archidiecezjalnego w Katowicach weryfikuje te błędy.

 

Der Ursprung der Ortsnamen Koszutka und Wełnowiec

Die Bezeichnungen der Orte „Koszutka“ und „Wełnowiec“ (inzwischen Stadtteile von Kattowitz) gehen auf ein und dieselbe Wassermühle zurück, ursprünglich an einem heute nicht mehr existierenden Flüsschen – dem linken Zufluss der Rawa – gelegen sowie in der Nähe der Straßen Słoneczna und Energetyków, unweit des Beginns der Józefowska-Straße. Da sich in zahlreichen Publikationen falsche etymologische Herleitungen dieser Ortsnamen finden, überprüft der Autor die früheren Angaben auf Grundlage von Quellenmaterial aus dem Archiv der Erzdiözese Kattowitz.

 

The Origin of the Names Koszutka and Wełnowiec

Both names – “Koszutka” and “Wełnowiec” – currently districts of Katowice, come from the same water mill that was located on the now non-existent river - the left tributary of the Rawa. The mill was located in the vicinity of today’s Słoneczna Street and Energetyków Street, near the beginning of Józefowska Street. The publications so far have mentioned an incorrect etymology of these names. The author verifies these errors based on source materials from the Archdiocesan Archives in Katowice.

 

WSPOMNIENIA / ERINNERUNGEN / MEMORIES

 

Joanna Szczepańczyk

Bronisława Spyra (1926–2017)

Bronisława Spyra urodziła się 10 lutego 1926 roku w Królówce, wsi w ówczesnym powiecie mikołowskiej, która obecnie jest częścią miasta Orzesze. Po ukończeniu studiów historycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1952 roku znalazła zatrudnienie w gliwickim Oddziale Archiwum Państwowego w Katowicach, a następnie w oddziałach w Pszczynie i Rybniku. W 1985 roku obroniła rozprawę doktorską poświęconą archiwum podworsko-przemysłowym. Była autorką licznych prac z zakresu historii Śląska oraz tłumaczeń źródeł istotnych dla poznania dziejów ziemi pszczyńskiej. Zmarła 29 grudnia 2017 roku.

 

Bronisława Spyra (1926–2017)

Bronisława Spyra wurde am 10. Februar 1926 in Kralowka geboren, einem Dorf im damaligen Landkreis Nikolai, das heute zur Stadt Orzesche gehört. Nach Abschluss ihres Geschichtsstudiums an der Jagiellonen-Universität im Jahr 1952 fand sie eine Anstellung in der Gleiwitzer Abteilung des Staatsarchivs in Kattowitz und arbeitete anschließend auch in den Niederlassungen in Pless und Rybnik. Im Jahr 1985 verteidigte sie ihre Dissertation über das höfisch-industrielle Archiv. Sie verfasste zahlreiche Arbeiten zur Geschichte Schlesiens und übersetzte wesentliche Quellen zur Geschichte des Plesser Landes. Bronisława Spyra verstarb am 29. Dezember 2017.

 

Bronisława Spyra (1926–2017)

Bronisława Spyra was born on February 10, 1926 in Królówka, a village in the then Mikołów district, which is now part of the city of Orzesze. After graduating from history studies at the Jagiellonian University in 1952, she found employment in the Gliwice Branch of the State Archives in Katowice, and then in the branches in Pszczyna and Rybnik. In 1985, she defended her doctoral dissertation on the post-courtly and industrial archive. She was the author of numerous works on the history of Silesia and translations of sources relevant to learning the history of the Pszczyna region. She died on December 29, 2017.

 

 

SPRAWOZDANIA / BERICHTE / REPORTS

 

Katarzyna Głowania, Barbara Kurdyk

Wdrożenie systemu EZD PUW w Archiwum Państwowym w Katowicach

W 2013 roku nastąpiła zmiana przepisów kancelaryjno-archiwalnych, związana z Zarządzeniem nr 18 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 21 grudnia 2012 Rozpoczął się wówczas stopniowy proces wdrażania elektronicznego zarządzania dokumentacją (dalej EZD) w archiwach państwowych. W Archiwum Państwowym w Katowicach od 2018 roku wdrażany jest system teleinformatyczny EZD PUW, który w styczniu 2020 roku ma ostatecznie zastąpić dawny system kancelaryjny.

 

Einführung des Systems EZD PUW beim Staatsarchiv in Kattowitz

In Zusammenhang mit der Verfügung Nr. 18 des polnische Hauptdirektors der Staatsarchive vom 21. Dezember 2012 traten diverse Änderungen der Amts- und Archivvorschriften in Kraft. Damit wurde ein sukzessiver Prozess der Einführung einer elektronischen Verwaltung der Dokumentation in den staatlichen Archiven eingeleitet. Im Staatsarchiv in Kattowitz wird seit 2018 das teleinformatische System EZD PUW etabliert, das bis Januar 2020 das alte Amtssystem endgültig ablösen soll.

 

Implementation of the EZD PUW System at the State Archives in Katowice

In 2013, there was a change in the office and archival regulations related to Ordinance No. 18 of the Chief Director of State Archives of December 21, 2012. A gradual process of implementing electronic documentation management (hereinafter EZD) in state archives began. In 2018, the EZD PUW tele-information system was implemented in the State Archives in Katowice and it will eventually replace the former office system in January 2020.

 

Roland Banduch, Michał Mączka

Konferencje „Dziedzictwo i historia górnictwa oraz wykorzystanie pozostałości dawnych robót górniczych” w latach 2005–2019 z udziałem pracowników Archiwum Państwowego w Katowicach

Począwszy od kwietnia 2005 roku Politechnika Wrocławska organizuje doroczne, interdyscyplinarne konferencje o stałej nazwie "Dziedzictwo i historia górnictwa oraz wykorzystanie pozostałości dawnych robót górniczych". Początkowo konferencje były poświęcone górnictwu, zwłaszcza rud metali nieżelaznych, na Dolnym Śląsku. Z czasem zakresem badań i ich prezentacji na konferencjach objęto górnictwo węglowe na całym Śląsku, górnictwo soli w Wieliczce, Bochni i Kłodawie, rud żelaza w okręgu staropolskim, wydobycie gazu i nafty, a także najstarszy eksploatowany surowiec skalny – krzemień. Od 2006 roku, czyli od drugiego spotkania stałymi prelegentami na konferencji są pracownicy Archiwum Państwowego w Katowicach Roland Banduch oraz Michał Mączka, którzy prezentowali głównie referaty poświęcone historii kartografii górniczej.

 

Die Konferenz unter dem Titel „Das Erbe und die Geschichte des Bergbaus sowie die Ausnutzung der Hinterlassenschaften der früheren Bergbautätigkeit“ in den Jahren 2005 bis 2019 unter Beteiligung von Mitarbeitern des Staatsarchivs Kattowitz

Seit April 2005 veranstaltet das Breslauer Polytechnikum alljährlich stattfindende, interdisziplinäre Konferenzen unter dem gleichbleibenden Titel „Das Erbe und die Geschichte des Bergbaus sowie die Ausnutzung der Hinterlassenschaften der früheren Bergbautätigkeit“. Anfangs widmeten sich die Konferenzen allein dem Bergbau, und dabei insbesondere dem Abbau von Nichteisenerzmetallen in Niederschlesien. Mit der Zeit wurde das Forschungsgebiet jedoch auf den Steinkohlenbergbau in ganz Schlesien, den Salzbergbau in Wieliczka, Bochnia und Kłodawa, den Eisenerzbergbau im Altpolnischen Industriegebiet, die Gas- und Erdölförderung sowie auf den ältesten Gesteinsrohstoff – den Feuerstein – ausgeweitet. Seit 2006, also dem zweiten Treffen, nehmen auch Mitarbeiter des Kattowitzer Staatsarchivs –namentlich Roland Banduch und Michał Mączka – als Vortragende an den Konferenzen teil, wobei sie insbesondere zur Geschichte der bergmännischen Kartografie referieren.

 

Conferences “Heritage and History of Mining and the Use of the Remains of Old Mining Works” in the years 2005–2019 with the participation of employees of the State Archives in Katowice

Starting from April 2005, Wrocław University of Technology has been organizing annual, interdisciplinary conferences with the permanent name “Heritage and History of Mining and the Use of the Remains of Old Mining Works.” Initially, the conferences were devoted to mining, especially non-ferrous metal ores, in Lower Silesia. Over time, the scope of research and their presentation at conferences expanded to coal mining throughout Silesia, salt mining in Wieliczka, Bochnia and Kłodawa, iron ore in the Old Polish district, gas and oil extraction, as well as the oldest mined rock raw material - flint. Since 2006, i.e. from the second meeting, Roland Banduch and Michał Mączka, employees of the State Archives in Katowice, have been regular speakers at the conference, mainly presenting papers on the history of mining cartography.

 

Katarzyna Słysz-Szczucka

Po dziesięciu latach doświadczeń z konstruowaniem wystaw mobilnych w Archiwum Państwowym w Katowicach

Tematyka wystaw mobilnych stworzonych w latach 2007–2018 roku w Archiwum Państwowym w Katowicach była różna. Pierwszą grupę tworzą wystawy o charakterze źródłowym, prezentujące najciekawsze materiały archiwalne z zasobu katowickiego Archiwum. Kolejne to wystawy, których geneza tkwiła w obchodach różnych historycznych rocznic, ogólnopolskich i regionalnych, śląskich. W sumie w latach 2007–2018 w Archiwum i jego oddziałach przygotowano 15 wystaw, które były prezentowane w licznych instytucjach na terenie zarówno całego województwa śląskiego, jak również poza nim.

 

Zehn Jahre Erfahrung mit mobilen Ausstellungen im Staatsarchiv in Kattowitz

Die Inhalte der zwischen 2007 und 2018 im Staatsarchiv Kattowitz entstandenen mobilen Ausstellungen gestalten sich sehr facettenreich. Zu einer ersten Gruppe zählen Ausstellungen mit Quellencharakter, in denen die interessantesten Archivmaterialien aus dem Bestand des Kattowitzer Staatsarchiv präsentiert werden. Weiteren Ausstellungen lagen Feierlichkeiten aus Anlass verschiedener gesamtstaatlicher polnischer und regionaler schlesischer Jahrestage zugrunde. Insgesamt wurden im oben genannten Zeitraum im Staatsarchiv und in seinen Niederlassungen 15 Ausstellungen vorbereitet, die in zahlreichen Institutionen in der Wojewodschaft Schlesien und auch darüber hinaus gezeigt wurden.

 

After Ten Years of Experience in Constructing Mobile Exhibitions at the State Archives in Katowice

The subjects of mobile exhibitions created in the years 2007–2018 at the State Archives in Katowice varied. The first group consists of exhibitions of a source nature, presenting the most interesting archival materials from the Katowice Archives. Others are exhibitions whose origins were rooted in the celebration of various historical anniversaries, nationwide and regional, Silesian. In total, in the years 2007–2018, 15 exhibitions were prepared in the Archive and its branches. They were presented in numerous institutions throughout the entire Silesian Province as well as outside it.

 

Agnieszka Laskowska

Sprawozdanie z międzynarodowej konferencji „Personal and other Sensitive Data at Record’s Creators and in the Archives”

W dniach 3–5 kwietnia 2019 roku w Radenci, w Słowenii, odbyła się międzynarodowa konferencja archiwalna. Myślą przewodnią spotkania była ochrona oraz zabezpieczanie danych osobowych oraz innych danych sensytywnych wytwarzanych przez aktotwórców oraz przechowywanych w archiwach. Konferencja ta ma charakter cykliczny i odbywa się rokrocznie począwszy od 2017 roku. Jest ona częścią szerszego projektu badawczego, zatytułowanego „Techniczne oraz merytoryczne problemy archiwum tradycyjnego oraz elektronicznego”.

 

Bericht von der internationalen Konferenz unter dem Titel „Personal and other Sensitive Data at Record’s Creators and in the Archives“

Zwischen dem 3. und 5. April 2019 fand im slowenischen Radenci eine internationale Archivkonferenz statt, deren Leitgedanke dem Schutz und der Sicherung personenbezogener Daten sowie anderer sensitiver Daten galt, die von aktenbildenden Organen geschaffen und in Archiven aufbewahrt werden. Die Konferenz besitzt einen zyklischen Charakter und findet seit 2017 einmal jährlich statt. Sie ist eingebunden in ein umfassendes Forschungsprojekt mit dem Titel „Technische und inhaltliche Probleme traditioneller und elektronischer Archive“.

 

Report from the international conference entitled Personal and other Sensitive Data at

Record’s Creators and in the Archives

An international archival conference was held on April 3-5, 2019 in Radenci, Slovenia. The main idea of the meeting was protection and securing personal data and other sensitive data generated by archivists and stored in archives. This conference is cyclical and takes place annually starting from 2017. It is part of a broader research project entitled “Technical and Substantive Problems of Traditional and Electronic Archives.”

 

Katarzyna Kwaśniewicz

Doświadczenia z konserwatorskiej międzyarchiwalnej współpracy archiwów państwowych w latach 2011–2018

W maju 2018 roku w pracowni konserwatorskiej Archiwum Państwowego w Katowicach odbyło się 4-dniowe szkolenie dla pracowników Archiwów w Opolu i Częstochowie. Szkolenie przeprowadzone zostało w ramach wdrożonego systemu opieki konserwatorskiej, który polega na współpracy pomiędzy przydzielonymi sobie archiwami

 

Erfahrungen aus der konservatorischen Zusammenarbeit zwischen verschiedenen

Archiven in den Jahren 2011 bis 2018

Im Mai 2018 fand in der konservatorischen Werkstatt des Staatsarchivs in Kattowitz eine viertägige Schulung für Mitarbeiter der Archive in Oppeln und Tschenstochau statt. Die Schulung wurde im Rahmen eines zur konservatorischen Aufsicht eingeführten Systems durchgeführt, das auf der Zusammenarbeit von einander zugeordneten Archiven beruht.

 

Experiences from Inter-archival Conservation Cooperation in the Years 2011–2018

In May 2018, a 4-day training for employees of the Archives in Opole and Częstochowa took place in the conservation workshop of the State Archives in Katowice. The training was conducted as part of the implemented conservation care system, which is based on cooperation between the archives assigned to each other.

 

Piotr Greiner

Sprawozdanie Dyrektora Archiwum Państwowego w Katowicach za 2018 rok

W 2018 roku do zasobu katowickiego Archiwum przejęto 116,5 tysiąca jednostek archiwalnych z 65 zespołów archiwalnych o rozmiarze 1329 metra bieżącego. Na koniec 2018 roku zasób Archiwum liczył 5634 zespołów z 2 573 851 jednostkami archiwalnymi o rozmiarze przekraczającym 24,8 kilometra bieżącego.

 

Bericht des Direktors des Staatsarchivs Kattowitz für das Jahr 2018

2018 wurden 116,2 tausend Archiveinheiten in 65 Archivfonds in einem Umfang von 1329 laufenden Metern erschlossen und in die Bestände des Staatsarchivs Kattowitz aufgenommen. Zum Jahresende 2018 umfassten die Archivbestände des Staatsarchivs Kattowitz 5.634 Fonds mit 2.573.851 Archiveinheiten in einem Umfang von mehr als 24,8 laufenden Kilometern.

 

The Report by the Director of the State Archives in Katowice for 2018

In 2018 the State Archives in Katowice expanded its fonds by obtaining 116,2 thousand archival units from 65 archival fonds of the size of 1.329 linear meters. At the end of 2018 the fonds of the Archives comprised of 5.634 fonds with 2.573.851 archival units of the size exceeding 24,8 linear kilometers.

 

Galeria

  • Powiększ zdjęcie

Rozwiń Metryka

Podmiot udostępniający informację:
Data utworzenia:2020-02-07
Data publikacji:2020-02-07
Osoba sporządzająca dokument:
Osoba wprowadzająca dokument:Piotr Lis
Liczba odwiedzin:366